پژوهش پيرامون سرآغاز و پيشينه حضور زنان در عرصه ادبيات داستانى و نقش آنان در توسعه و تكامل اين گستره از ادبيات و نيز تأثيرى كه شعر و داستان و رُمانِ شاعران و نويسندگان زن بر فرايند مبارزات اجتماعى و كوشش‏هاى زنان در جهت احقاق حقوق انساني‌شان داشته است، از جمله مباحثى است كه مى‏تواند موضوع يكى از جالب‏ترين تحقيقات دانشگاهى قرار گيرد. در كشورهاى اروپاى غربى و آمريكاى شمالى دير زمانى است كه چنين مطالعاتى از ديدگاه‏هايى متفاوت و متنوع صورت مى‏گيرد و كوشش مى‏شود تا در كنار نقد و بررسى ادبى داستان‌ها و رُمان‌ها، به‏جنبه‏هاى فرهنگى و اجتماعىِ آثار نيز پرداخته شود. در اين پژوهش‌ها نه‏تنها آثار زنان نويسنده، بلكه گاه خود نويسندگان و سير زندگيشان موضوع تحقيق قرار مى‏گيرد و در نتيجه‌ی چنين تحقيقاتى است كه تازه روشن مى‏شود كه شعر شاعر و رُمان نويسنده‏اى در چه مقياسى از رويدادهاى زمانه و تا چه اندازه از زندگى او و همنسلانش تأثير پذيرفته ‏است؛ و چه بسيارند آثار زنانِ شاعر و نويسنده و هنرمند كه شفاف‏ترين آينه حيات اجتماعى و بهترين و گوياترين گواه رويدادها تاريخى‏اند.

شايد يكى از نمونه‏هاى جالب در اين زمينه، زندگى و آثار نويسنده نامدار فرانسوى «ژُرژ ساند»1 باشد. اين بانوى نويسنده كه در سال تاجگذارى ناپلئون، يعنى در سال 1804 ميلادی (12 سال بعد از انقلاب فرانسه) به‏دنيا آمد، در رُمان‌هايش به‏بهترين وجه رويدادهاى پُر تلاطم اروپاى قرن نوزده و سرنوشت محنت‏انگيز زنان آن دوران را بازتاب داده ‏است. البته زندگى و آثار «ژُرژ ساند» تنها نمونه‏اى از تلاش زنان نويسنده براى احراز جايگاهى شايسته در عرصه‏هاى فرهنگى و اجتماعى است؛ وگرنه در اين راستا مى‏توان از شخصيت‏هاى بسيارى نام برد كه بى‏ترديد نام زنانى چون «سيمون دِ بووار» و «دوريس لِسينگ»2 و نيز پروين اعتصامی در شمار آنان خواهد بود؛ بی آنکه از نقش و جايگاه معاصرانی چون کاترين مانسفيلد، ويرجينيا وولف، مارگرت دوراس، تونی موريسون و يا فروغ فرخزاد، سيمين دانشور، ليلا احمد، فاطمه مرنيسی، نوال السعداوی و سيمين بهبهانی بتوان غافل شد.

اينكه در ايران- در گذشته بيشتر از امروز- به‏زنان نويسنده و آثارشان كمتر توجه شده ‏است شايد در وحله اول به‏اين علتِ بسيار ساده باشد كه هنوز حضور زنان را در اين عرصه برنمى‏تابند و همانند بسيارى از عرصه‏هاى فرهنگى و هنرى و اجتماعى، براى آنان نقشى ثانوى و پيرامونى قايلند و تازه اگر هم عنايتی روا دارند آثار زنان نويسنده را در نوع (ژانر) «ادبيات بازاری» قرار می‌دهند و سخن از «پرچمداری زنان در ادبيات بازاری ايران» پيش می‌کشند؛ و اين در حالى است كه در چند دهه اخير زنانِ شاعر و نويسنده و هنرمند، حضورى فعال و موفقيتى چشمگير در عرصه‏هاى گوناگون داشته‏اند و آثارشان نه اگر هم‌سنخ، اما بي‌گُمان همسنگ و هم‌سطح نويسندگان «جنس برتر» بوده است.

حال با اين مقدمه‏چينى و تمهيدات، مى‏خواهم به‏دو كتابى بپردازم كه در فاصله زمانى بيش از يك دهه در آلمان منتشر شده ‏است و هر دو «زن ايرانى» را در عنوان و مضمون خود دارند. كتاب نخست «زنان در ايران»3 نام دارد و دربرگيرنده مجموعه‏اى از داستان‌هاى كوتاه نويسندگان معاصر ايران است. به‏استثناى يك داستان، زمان نگارش (يا بهتر گفته باشم: تاريخ انتشار) داستان‌هاى اين كتاب به‏پيش از انقلاب  پنجاه و هفت ايران باز می گردد؛ يعنی دقيقاً بين سال های 1311 تا 1357 خورشيدی. اين مجموعه که به‏كوشش تورج رهنما در آلمان منتشر شده، افزون بر تاريخ انتشار آنها (پيش از انقلاب) که پيشتر اشاره کردم، چند ويژگى ديگر هم دارند. اول آنكه زن ايرانى مضمون داستانهاى كتاب را شكل مى‏دهد. ولى به‏رغم اين ويژگى از مجموع بيست داستانى كه رهنما از ميان آثار پانزده نويسنده براى اين كتاب برگزيده، تنها چهار داستان به‏قلم نويسندگان زن ايرانى است (سيمين دانشور، مهشيد اميرشاهى، بهجت ملك‌كيانى و فهيمه فرسايى). مابقى داستان‌هاى كوتاهى‏اند كه مردان درباره زنان نوشته‏اند. به‏بيانى ديگر، مردان راوى احساسات زنان و قصه‏گوى غم‌ها و شادي‌هاى آنان بوده‏اند. اينكه اين نويسندگان در شخصيت‏پردازى‏هاى خود تا چه حد توانسته‏اند به‏احساسات و دريافت‏هاى زنانه و واقعيت زندگى زنان ايرانى و شخصيت و جايگاه آنان در خانواده و اجتماع نزديك شوند، موضوع بحث و بررسى جداگانه‏اى است. هر چند كه رهنما در مقدمه‏اى كه براين كتاب نگاشته، كوشيده‏است تا به‏اين پرسش كه «زن ايرانى چه شخصيتى دارد؟» پاسخ گويد و شمارى از خصوصيت‏ها و خصلت‏هاى بارز زنان ايرانى را نيز برشمرده است. به‏باور او زن ايرانى از يك سو چون زنان هندى و ژاپنى پايبند سنت و آداب و رسوم ملى و مذهبى است و از سوى ديگر زنى مدرن است كه زندگى و طرز رفتارش به‏زنان اسپانيايى و ايتاليايى مى‏ماند.

صادق هدايت، بزرگ علوى، صادق چوبك، جلال آل‏احمد، محمدعلى اسلامى ندوشن، محمود اعتمادزاده (م-به‏آذين)، محمود كيانوش، ابراهيم گلستان، هوشنگ گلشيرى و جمال ميرصادقى از ديگر نويسندگان داستان‌هاى كوتاه اين مجموعه‏اند كه همگى در زمره نويسندگان نسل پيشين‏اند و تصويرى هم كه از زن ايرانى به‏دست داده‏اند، كمتر با واقعيت‏هاى زندگى زنان امروز ايران تطابق و همسويى دارد. با اين همه اين كتاب همانند ديگر آثارى كه به‏اهتمام تورج رهنما به‏زبان آلمانى منتشر شده، اثرى جالب و خواندنى است كه ماندگار خواهد ماند. به‏خصوص كه ترجمه داستان‌ها با همكارى مترجمانى باسابقه و ورزيده چون خانم زيگريد لطفى، كريستف بورگل، آنه‏ليزه قهرمان و خودِ تورج رهنما به‏انجام رسيده ‏است.
دومين كتاب مورد بحث اثرى نسبتاً تازه است كه همانند كتابى كه پيشتر از آن سخن رفت، مجموعه‏اى است از داستان‌هاى كوتاه نويسندگان معاصر ايران؛ با اين تفاوتِ اساسى كه تمام نويسندگان اين كتاب را زنان تشكيل مى‏دهند و تمام داستان‌ها نيز بعد از انقلاب ايران منتشر شده‏اند. ناشر كتاب «انتشارات گلاره» است كه پيشتر نيز سه مجموعه ديگر از داستانهاى كوتاه نويسندگان ايران و همچنين رُمان «سووشون» خانم دانشور (با ترجمه‌ای متوسط) و «زمستان 62» اسماعيل فصيح و چند اثر ديگر از نويسندگان معاصر ايران را در آلمان منتشر كرده‏است. كتاب كه عنوان «حضور آبى مينا»4 براى آن برگزيده شده ‏است، با مقدمه‏اى از محمد علافى، مدير اين مؤسسه‌ی انتشاراتی، آغاز و با مؤخره‏اى از همسر او سابينه علافى به‏پايان مى‏رسد. البته مقدمه و مؤخره‏هايى كه مترجمان و اهتمامگران به‏اغلب ترجمه‏هاى آلمانىِ آثار نويسندگان معاصر ايران مى‏افزايند، بر دو نوع‏اند: برخى با معرفى كوتاه نويسنده و اشاره‏اى به‌ديگر آثار وى، امكان آشنايى خوانندگان آلمانى‏زبان را با نويسنده كتاب كه براى اكثر قريب به‏اتفاق خوانندگان آلمانى ناآشناست، فراهم مى‏آورند. چنين اطلاعاتى كه بهتر است به‏عنوان مؤخره در صفحات پايانى كتاب بيايد، به‏نظر من براى افزودن به‏رُمان‌ها و مجموعه داستان‌هاى كوتاه ايرانى كافى است و ذهن خواننده را پيش از مطالعه كتاب دستكارى نمى‏كند و نمى‏آزارد. چون نوع ديگرى از مقدمه و مؤخره‏نويسى هم رواج پيدا كرده كه بر مبناى آن مترجم يا اهتمامگر و يا حتى گاه شخص ثالثى، دست به‏تحليل‏هاى «جامعه‏شناسانه» و «روانشناسانه» آنچنانى مى‏زند و خواننده‏اى را كه مى‏خواهد ساعتى با دنياىِ خيال نويسنده رُمانى يا داستان كوتاهى خلوت كند، پيشاپيش با مسايلى درگير مى‏كند كه او از اين طريق و به‏اين شكل نه قصد آشنايى و نه خيال روبرويى با آنها را داشته ‏است؛ وگرنه به‏جاى خريدن اثرى از ادبيات داستانى، به‏سراغ كتابهايى مى‏رفت كه مسايل اجتماعى و سياسى ايران در آنها طرح شده ‏است. وانگهى، نويسنده اثرى خلاقه، اگر بخواهد، چنين مسايلى را با روش‌ها و شگردهاى مختص خود و با به‏كارگيرى عناصر هنر داستانسرايى، طرح مى‏كند. جاى چاپ چنين مقالاتى بيشتر در مجلات ويژه نقد و بررسى كتاب است و باور ندارم كه درج آنها در مقدمه و مؤخره رُمانى يا مجموعه داستانى حتى به‏فروش بيشتر كتاب كمك كند.

به‏هر حال، مجموعه داستان مورد بحث دربرگيرنده ترجمه شعر «هديه» از سروده‏هاى فروغ فرخزاد است به‏همراه 18 داستان كوتاه از نويسندگان زن ايرانى: آذردخت بهرامى با داستان كوتاه «صفيه»؛ ناهيد طباطبايى با «حضور آبى مينا»؛ منصوره شريف‏زاده با «يك عكس فورى»؛ سيمين دانشور با دو داستان كوتاه «باغ سنگ» و «برهوت»؛ بهجت ملك‌كيانى با «آى بابا! آى بابا!»؛ خاطره حجازى با «جانى و هنرمند»؛ فرخنده آقايى با «ولگا»؛ مهشيد اميرشاهى با «بار»؛ مه‏كامه رحيم‏زاده با «قاصدك»؛ فرشته سارى با «زمان گمشده»؛ منيرو روانى‏پور با «ما فقط از آينده مى‏ترسيم»؛ نسرين پارسا با «بلوغى ديگر»؛ مهرنوش مزارعى با «داستان غم‏انگيز يك جنايت هولناك»؛ مهرى يلفايى با «تنهايى سميرا»؛ گلى ترقى با «خانه‏اى در آسمان»؛ شهلا شفيق با «مِه» و سودابه اشرفى با «سيل خاكستر».
با نگاهى به‏اسامى نويسندگان اين مجموعه، مى‏بينيم كه اغلب آنان را نويسندگان نسبتاً جوانى تشكيل مى‏دهند كه بعد از انقلاب قلم به‏دست گرفته‏اند؛ از اين‏رو پيداست كه سبك كار و زاويه ديد و شخصيت‏پردازى‏هاى آنان با نويسندگان نسل گذشته تفاوتى اساسى دارد. گذشته از اين برخى از نويسندگان اين كتاب مدت‌هاست كه در كشورهاى اروپايى و آمريكاى شمالى زندگى مى‏كنند و داستان‌هايشان هم كمابيش متأثر از محيط زندگى و مسايل و مشكلات زنان ايرانى در غربت است.
اگر تا ديروز زنانى روستايى چون «زرين كلاه» هدايت و «مرجان» دولت‏آبادى به‏عنوان شخصيت‏هاى اصلى داستان‌ها در جستجوى مردان گم‏شده‏شان بودند ... در رُمان‏ها و داستان‏هاى نسل كنونى ايران با زنانى مواجه مى‏شويم كه در شهرهاى بزرگ روزگار مى‏گذرانند و با پيچيدگى‏ها و دشوارى‏هاى زندگى ماشينى و توده‏وار دست به‏گريبانند. شخصيت و كنش اجتماعى «قهرمانان» اين داستان‌ها، همانند نويسندگانشان ديگرگون شده‏است و هر دو هويتى تازه كسب كرده‏اند. جالب آنکه نه ‏تنها شخصيت‏هاى داستان‌ها از شخصيت آفرينندگانشان تأثير مى‏پذيرند، بلكه نويسندگان و خوانندگان داستان‌ها نيز بى‏تأثير از شخصيت «قهرمانان» خود نخواهند ماند. «آدمهاى» داستان‌ها كه زمانى حاصل خيال‏پردازى نويسنده و خيال‏پرستى خواننده بودند، حال خود از اعماق اعصار پا به‏جهان واقعيت‏ها نهاده‏اند و دست در دستِ خيال‏پردازان و خيال‏پرستان سر به‏طغيان برداشته‏اند و حقوق پايمال‏شده خود را مى‏طلبند.

نسل تازه زنان نويسنده ايران بااعتماد به‏نفسِ فزاينده و تلاش خستگى‏ناپذير و ايستادگى در برابر مسايل و مشكلات گوناگون، در حال اوج گرفتن‏اند. راز موفقيت روزافزون اين نسل در درك پيچيدگى‏هاى زندگى مدرن و پرهيز از ارائه راه حل‏هاى ساده و يكنواخت نهفته است. و شايد همين ويژگى‏هاست كه آثار زنان نويسنده معاصر ايران را، هم براى خواننده ايرانى و هم براى خوانندگان غربى، جالب و جذاب مى‏كند.

پانوشت:
1- ژُرژ ساند George Sand نام مستعار اين بانوى نويسنده فرانسوى است. نام حقيقى ‏او Amantine-Aurore-Lucile Dupin بود.
2- دوريس لِسينگ Doris Lessing در سال 1919 ميلادى (1298 خورشيدى) از پدر و مادرى انگليسى در شهر كرمانشاه به‏دنيا آمد و دوران كودكى خود را نيز در ايران گذراند. پدرش كه در جنگ جهانى اول يك پاى خود را از دست داده ‏بود، در كرمانشاه رئيس «بانك شاهى» بود و تا سال 1924 ميلادى نيز با خانواده‏اش در اين شهر زندگى مى‏كرد. او سپس به‏اتفاق همسر و فرزندانشان به‏كشور رودِزيا («زيمباوه»ى كنونى) كه در آن زمان هنوز جزو مستعمرات انگليس بود، مهاجرت مى‏كند و با خريدن مزرعه‏اى به‏كار كشاورزى مى‏پردازد و در آنجا ساكن مى‏شود. دوريسِ جوان در سن 19 سالگى ازدواج مى‏كند و تا سال 1949 ميلادى در آفريقا روزگار مى‏گذراند. او بعد از جدايى از همسرش که يکی از کمونيست‌های کارگزار دولت جمهوری دمکراتيک آلمان (آلمان شرقی سابق) بود، آفريقا را ترك مى‏گويد و براى هميشه به‏انگلستان مى‏رود. دوريس لسينگ هم اكنون ساكن لندن است.

3- Frauen in Persien, Erzaehlungen. Herausgegeben von Touradj Rahnema. Muenchen, 1986.
4- Mina mit dem blauen Kleid, Moderne Erzaehlungen iranischer Frauen. Herausgegeben von M. H. Allafi. Glare Verlag. Frankfurt am Main, 1999.

حضرت زهرا سلام الله علیها  یک افتخار است برای همه عالم، نه فقط برای شیعه، نه فقط برای عالم اسلام، نه فقط برای ائمه طاهرین علیهم السلام، بلکه آن حضرت برای پدر بزرگوارش نیز مایه سربلندی و افتخار به شمار می رود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به این بانو خیلی افتخار می کردند و بارها می فرمودند که خودم و پدر و مادرم به فدای تو.  افتخار پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خیلی معنا دارد؛ حضرت زهرا سلام الله علیها  از نظر حسب و نسب دارای درجات رفیعی بوده است. شما  نمی توانید یک خانمی پیدا کنید که این قدر از نظر نسب، والا و نورانی باشد. ایشان پدری دارد مثل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که خاتم الانبیاء بود. پیغمبری که همه پیامبران به وجود او افتخار می کردند، وجود مبارکی که که خود خداوند متعال به او افتخار می کند و نظیرش در عالم وجود نیامده و نخواهد آمد. حضرت صدیقه طاهره مادری دارد مانند حضرت خدیجه که در مورد ایشان هم باید بگوییم یک افتخار برای همه انسانها و مخصوصاً برای تمامی خانمها می باشد. در باره حضرت خدیجه همین مقدار بس که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرمودند: پیروزی اسلام، مرهون خدیجه است. حضرت خدیجه پس از ازدواج با پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم، صندوقچه ای همراه داشت و به پیامبر گفت: یا رسول الله تمام اموال من در این صندوقچه است. تمامی این اموال متعلق به شما و من هم کلفت شما هستم. اما این گفته حضرت خدیجه صرفاً یک تعارف نبود. حضرت خدیجه خودش و اموالش را فدای پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم کرد. خانمی که متموّل درجه اوّل حجاز بود، همه دارایی اش  را در راه ترویج اسلام صرف کرد. خصوصاً در مواقع حسّاسی مانند مدتی که مسلمانان در  شعب ابیطالب و در حصر اقتصادی بودند و امنیّت جانی و مالی نداشتند، دارائی حضرت خدیجه بسیار مفید واقع شد. نظیر ایثار و فداکاری و گذشت حضرت خدیجه را در تاریخ نداریم. این بانوی فداکار اموال و املاک خود را در آن سه سال، صرف نجات جان مسلمانان کرد و دم مرگ هیچ مالی در این دنیا نداشت. وقتی که به خانه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم پا نهاد، از بالاترین متمولین حجاز بود و وقتی که به دست پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به خاک سپرده شد، هیچ چیزی از این دنیا نداشت. البته ناگفته نماند که در آن زمان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را داشت، زهرای مرضیه سلام الله علیها را داشت و بالاخره خدای تبارک و تعالی را داشت. این حضرت خدیجه با این امتیازات که باید بگوییم زن نمونه در تمام عالم است، مادر فاطمه زهرا است.

همسر حضرت زهرا سلام الله علیها نیز امیرالمومنین علی سلام الله علیه است که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: زهرا جان اگر علی نبود، کفوی برای تو در عالم وجود یافت نمی شد. و اگر تو نبودی کفوی برای علی در عالم نبود. امیرالمؤمنین سلام الله علیه شخصیتی است که اسلام مرهون اوست. ایمان امیرالمومنین از همان وقتی که در غار حرا جبرئیل با آیات اول سوره علق نازل شد و آن دو نور مقدس به حسب ظاهر ایمان آوردند، واقعی بود و در عمق جان او رسوخ داشت. و در پرتو همین ایمان، خود را فدای اسلام و پیامبر اکرم کرد. در تاریخ می خوانیم بعضی اوقات در جنگ های صدر اسلام نود زخم به بدن مبارک آن حضرت بود اما روز بعد مجدداً در جبهه بود و بالاخره بنابر اقرار علمای شیعه و سنی، از همان موقعی که پیامبر فرمود: «لا اله الا الله» و آزار و اذیت و شکنجه های مشرکین آغاز شد، تا آخرین لحظه حیات مبارک ایشان، حضرت علی سلام الله علیه یار و یاور پیامبر بود.

حضرت فاطمه زهرا از لحاظ فرزند نیز فرزندانی نظیر امام حسن و امام حسین و حضرت زینب و ام کلثوم سلام الله علیهم را تحویل عالم بشریت داده اند. اسلام مرهون مجاهدت ها و تلاش های فرزندان گرامی حضرت زهرا سلام الله علیها است. شهادت امام حسین سلام الله علیه اسلام را بیمه کرد و مجاهدت حضرت زینب سلام الله علیها، شهادت آن حضرت را جهانگیر کرد. حضرت زینب با آن شهامت مثال زدنی در مقابل دشمن گفت: «‌ثکلتک امک یابن مرجانه ما رأیت الا جمیلا». نظیر چنین فرزندانی را در عالم کسی نداشته و نخواهد داشت. اما اولاد حضرت زهرا سلام الله علیها منحصر به این چهار بزرگوار نیست، بلکه دوازده امام از نسل حضرت زهرا به وجود آمدند که بارها پیغمبر اکرم به این موضوع افتخار می کردند. از همان وقتی که امام حسین سلام الله علیه طفلی کوچک بود، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، او را در دامن می نشاندند و می فرمودند: «یا حسین التاسع من ولدک هو القائم بالحق به یملأ الله الارض قسطاً و عدلاً بعد ما ملئت ظلماً و جورا»

یعنی حسینم، نهم از فرزندان تو امام زمان است که به دستش پرچم اسلام روی کره زمین افراشته می شود. آنکه عدالت اجتماعیِ سرتاسری می آ ورد. آنکه ظلم جهانی را ریشه کن می کند و بالاخره آنکه اسلام را جهانی می کند و می گوید «انّ فی إبنة رسول الله لی اسوة حسنة» یعنی سرمشق من در حکومت، زهرای مرضیه است. آن امامی که اسلام را جهانی می کند و می فرماید که «‌نحن حجج الله علی خلقه و فاطمه حجة علینا» یعنی ما دوازده امام حجت برای مردم هستیم و زهرا سلام الله علیها حجت برای ما است. درک کردن معنای این گونه روایات سخت است، این گونه روایات حیران کننده است و انسان با غور در این مطالب پی به جهل خود می برد.

حضرت زهرای مرضیه سلام الله علیها فضائل فراوانی دارند که در وصف نمی گنجد. یکی از فضائل آن بانوی گرامی این است که پروردگار عالم در ازل با همه اسماء‌ و صفات خود تجلی کرده است و در نتیجه  حضرت زهرا سلام الله علیها به صورت یک قوس صعودی پدیدار گشته است. این قوس صعودی نزول کرد و پا در عرصه این دنیا نهاد و‌ در این دنیا از نظر علمی به مرتبه ای رسیده است که «مصحف فاطمه» از او به یادگار مانده است. این کتاب شریف تالی تلو قرآن است و در حال حاضر نزد امام زمان ارواحنافداه می باشد. این مطالب در حد درک و فهم انسان های معمولی نیست و موجب حیرت است. زیرا در حالی که قرآن کریم، «تبیاناً لکل شئ» است، در حالی که قرآن شریف،کُپیه عالم وجود است،‌ در حالی که قرآن می فرماید:«‌لا رطبٍ و لا یابسٍ الا فی کتاب مبین»، اما این «مصحف فاطمه» چیست که بعد از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مدّت دو سه ماه، جبرئیل خدمت حضرت زهرا سلام الله علیها نازل می شده و مواردی را بیان می کرده است و کاتب وحی هم امیرالمؤمنین سلام الله علیه بوده است. خیلی عجیب است! یعنی همان گونه که جبرئیل بر پیغمبر نازل می شده و  کاتب وحی پیغمبر هم حضرت علی سلام الله علیه بوده است، بعد از پیغمبر اکرم نیز دو مرتبه امیرالمؤمنین کاتب«مصحف فاطمه»شد. جبرئیل از طرف خداوند متعال نازل می شد و می گفت و حضرت زهرا سلام الله علیها هم برای امیرالمؤمنین می گفت و ایشان می نوشتند. این کتاب از اسرار است. در میان  اهل سنت نیز از این مصحف فاطمه نام برده شده است. مخصوصاً در نزد عرفای اهل سنت مانند ابن عربی که در فتوحات مکیّه از این مصحف نام برده است. امام خمینی رضوان الله تعالی علیه می فرمودند: «اگر از تمام امتیازات حضرت زهرا سلام الله علیها بگذریم، همین یک امتیاز برای ایشان بس است که جبرئیل از طرف خداوند تعالی بر حضرت زهرا سلام الله علیها نازل می شد.» این کتاب شریف اکنون نزد امام زمان ارواحنا فداه است. دعا کنید که امام زمان بیایند و به دست ما و به رهبری ایشان پرچم اسلام روی کره زمین افراشته شود. امام زمان نماز بخوانند و دنیا پشت سر ایشان نماز بخوانند. ایشان برای مردم سخنرانی کنند و همه مردم ‌دنیا به بیانات ایشان گوش فرا دهند. امام زمان که صحبت می کنند همه صحبت ها مربوط به تفسیر قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم السلام نیست، بلکه برای مردم از مصحف فاطمه هم می گویند. با یک افتخاری در مورد این کتاب صحبت می کنند زیرا که این مصحف متعلق به مادر ایشان است. لذا آن حضرت و شیعیان به این کتاب شریف افتخار می کنند.

مطالبی که بیان شد، ذره ای از فضائل حضرت زهرا سلام الله علیها است. یک جمله دیگر که همه شما را شاد خواهد کرد، اینکه آن قوس صعودی که گفتم تجلی ذاتی حق تعالی است و به این دنیا تنزّل کرد و به صورت یک انسان کامل در میان سایر آدمیان ظاهر شد، پس از شهادت مجدداً صعود کرد. یعنی از دنیا رفت و در عالم قیامت، مصداق حوض کوثر است. همان حوض کوثری که یک جرعه از آن، پیر را جوان، جاهل را عالم و نازیبا را زیبا می کند. هر صفت رذیله ای را مبدّل به فضیلت می نماید و با نوشیدن آن آب حیات، درخت فضیلت در عمق جان انسان کاشته می شود. این آب کوثر است که انشاء الله به دست امیرالمؤمنین زیر لوای حمد شما می نوشید.

نکته مهم که تذکر آن در این مجال ضروری است اینکه، شناخت ما نسبت به نعمت بزرگی همچون وجود مبارک حضرت زهرای مرضیه چه مقدار است؟ و مهمتر اینکه تا چه اندازه آن حضرت را برای خود اسوه می دانیم و از او پیروی می کنیم؟ اگر ما در این باره کوتاهی کنیم و از حضرت زهرا سلام الله علیها الگو نگیریم، بالاترین گناه را مرتکب شده ایم. زیرا کفران نعمت کرده ایم. قرآن کریم می فرماید:«لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إنّ عذابی لشدید»

 اگر حضرت صدیقه طاهره سرمشق جامعه باشد، جامعه رو به تزاید و ترقی خواهد بود و اما اگر زهرا سرمشق زندگی مردم نشد، در دنیا و آخرت عذابی دردناک در انتظار آنان خواهد بود.

در خصوص لزوم الگوگیری از سیره حضرت زهرا سلام الله علیها به دو نکته اشاره می گردد که از مصادیق برجسته شیوه زندگانی حضرت زهرا است که نسل کنونی باید اسوه خود قرار دهد.

1- عفاف و حجاب

در خصوص عفاف و حجاب حضرت زهرا سلام الله علیها بسیار سخن گفته شده است. روایات فراوانی دلالت بر اهمیّت شایان ذکر آن بانوی بزرگوار نسبت به حفظ عفت و حجاب دارد. یکی از آن روایات که هم توسط علمای شیعه و هم توسط اهل سنت نقل شده است، این است که بعد از رحلت حضرت ختمی مرتبت قرار شد حضرت زهرا سلام الله علیها به مسجد بروند و خطبه بخوانند. نقل کرده اند که آن حضرت مقنعه سر کرد و علاوه بر آن، چادر سرتا سری پوشید. به اندازه ای که روی پاهای ایشان هم چادر بود. سپس آرام آرام راه می رفت که مبادا چادر عقب نرود. در میان زن ها راه می رفت که چشم نامحرم به ایشان نیفتد. آمد داخل مسجد و به مجرد ورود ایشان به مسجد، بین قسمت زنانه و مردانه مسجد پرده کشیدند و حضرت زهرا سلام الله علیها پشت پرده در میان زن ها بودند و مردها آن طرف پرده و خطبه ای ایراد کردند که این خطبه یکی از افتخارات ما شیعیان است. خطبه به اندازه ای کوبنده بود که ابوبکر روی منبر گریه کرد و تقصیر را به گردن مردم گذاشت و بالاخره سعی داشت همه را مجاب کند. حضرت زهرای مرضیه سلام الله علیها خطبه خواند. سپس مردم را نصیحت کرد و بعد از آن به ذکر مصیبت پرداخت. ذکر مصیبت ایشان به گونه ای بود که حاضرین ضجّه و فریاد زدند و بعد هم رو کرد به قبر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و با ایشان درد دل و سوز و گداز کرد و همه گریه کردند.

حجاب و عفاف حضرت زهرا سلام الله علیها به گونه ای است که ذکر شد. در حالی که در مقابل نامحرم کوبندگی  و قاطعیت دارد، به مسلمانان می فهماند که اختلاط بین زن و مرد ممنوع است. تصور نکنید این بی حجابی و بی عفافی که فعلاً در جامعه رایج است، فقط برای ما باعث ناراحتی شده است، بلکه حضرت زهرا سلام الله علیها نیز از این موضوع بسیار ناراحت است. این وضع خانم ها وضع زهرای اطهر نیست. همه هم می دانیم که حضرت زهرا سلام الله علیها بهترین سرمشق است. سرمشق یعنی چه؟ یعنی جامعه باید وضعیت حجاب و عفاف حضرت زهرا سلام الله علیها را مورد مطالعه و بررسی قرار دهد و به همان صورت عمل نماید. حضرت زهرا سلام الله علیها وقتی وظیفه ایجاب می کند که سخن بگوید، با قاطعیّت تمام سخنرانی می کند. و آنجا که دیگر داعی ندارد برای اینکه با نا محرم بنشیند، مجلس را ترک می کند. روزی یک شخص نابینا وارد بر پیغمبر اکرم شد. حضرت زهرا سلام الله علیها جلسه را ترک کردند. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: عزیزم این شخص نابینا است و تو را نمی بیند. چرا رفتی؟ حضرت زهرا سلام الله علیها در پاسخ گفت: یا رسول الله من چشم دارم، می بینم و داعی ندارم با نامحرم نشست و برخاست داشته باشم. تا حالا خدمت شما بودم و اکنون که نامحرم آمده است، ماندن من لزومی ندارد.

نقش اصلی زن در خانه ایفا می شود. در حقیقت نصف کار جامعه مرهون زحمات بانوان است. بلکه به نظر من کار خانم ها دو برابر کار مردها است. ولو مردها، بسیار برای تأمین معاش خانواده زحمت می کشند، ولی کار زنان بیشتر است و تأثیرات مهمتری نسبت به کارکرد مردان دارد. زن اگر حقیقتاً بخواهد کار کند، کارهای مهم زیادی  دارد. زن اگر احساس مسئولیت نسبت به کارش داشته باشد، پسرانی همچون امام حسن و امام حسین و دخترانی همچون حضرت زینب و ام کلثوم را تحویل جامعه می دهد. در زمان حاضر اکثر والدین از نقطه نظر تربیت اولاد عقب مانده اند و باید از حضرت زهرا سلام الله علیها سرمشق بگیرند.

مسئله حجاب از منظر قرآن نیز اهمیت فوق العاده دارد. ولی متأسفانه جامعه نسبت به این موضوع مهم و اساسی بی تفاوت شده است. در قرآن کریم چندین آیه راجع به حجاب و عفاف وجود دارد ولی بدان آیات شریف عمل نمی شود. جامعه باید بداند گناه عدم الگوپذیری از حضرات معصومین«علیهم السلام» بسیار بزرگ است.  اگر در روزقیامت حضرت زهرا سلام الله علیها ازما بپرسد چرا وضعیت حجاب و عفاف در جامعه اسلامی اینچنین بود؟ چه کسی می تواند پاسخ ایشان را بدهد؟ در این باره باید فکری شود و مردم و مسئولین نسبت به رسیدن جامعه به وضعیت مطلوب و اسلامی اقدامی بکنند.

2- پرهیز از تجمّل گرائی

نکته مهم دیگری که باید از سیره حضرت زهرا سرمشق گرفت و در ردیف حجاب و عفاف است، ساده زیستی حضرت زهرا صلی الله علیه و آله و سلم سلام الله علیها است. زندگی این بانوی گرامی از نظر امکانات ظاهری در پائین ترین درجه و از لحاظ شیرینی در والاترین مرتبه قرار داشته است. حضرت زهرا سلام الله علیها به اندازه ضرورت از این دنیا استفاده می کرد. امیرالمؤمنین سلام الله علیه به ایشان می گوید: من نمی خواهم شما به اندازه ضرورت زندگی کنید. بلکه به گونه ای از دنیا استفاده کنید که در رفاه هم باشید. ولی مواظب باشید تجمل گرا نباشید. مواظب باشید زندگی مصرفی نداشته باشید. مواظب باشید در زندگی ساده زیست باشید. به عبارت بهتر در رفاه باشید اما ساده زندگی کنید.

آقایان محترم،‌ خانم های گرامی، امروزه جشن عروسی ها، جهیزیه ها، ولیمه های به دنیا آمدن نوزاد یا بازگشت از سفر و مهریه های سنگین که رایج شده است، با تعالیم دین اسلام مطابقت ندارد. با سیره زندگی زهرای مرضیه سلام الله علیها مخالف است. از نظر ‌اسلام چنین مهریه های کذایی، ولیمه های پر خرج و مخارج دیگری که  برای بر پایی جشن عروسی و جهیزیه های پر تجمل می شود، همه و همه غلط است.

 امیر المؤمنین در شعری که منسوب به ایشان است می فرمایند: آن چیزی که انسان را می کوبد، آن عاملی که انسان را برده دیگران می کند و آنکه انسان را سر به زیر در مقابل دیگران قرار می دهد، بَرج است نه خرج. رزق و روزی و خرج را خداوند رحمان و رحیم برای انسان می رساند. آن چه از جانب حق تعالی نمی رسد و علاوه بر آن مورد غضب خداوند است، بَرج است. اکثر مراسم های عقد و عروسی که امروزه برگزار می شود، برج است. بعد از این ریخت و پاش ها و تجملات، چک و سفته ها نمایان شده و بد بختی ها شروع می گردد. اول زندگی مشترک  آبروریزی برای زوج جوان و اطرافیان به بار می آید. هیچ یک از این خرج و مخارج هایی که رایج شده است، مورد قبول و خشنودی حضرت زهرا سلام الله علیها نیست. این وضع زندگی ما را حضرت زهرا سلام الله علیها نمی پسندد. زهرا می گوید نباید به هیچ وجه در زندگی ولخرجی و ریخت و پاش باشد. قرآن کریم نیز می فرماید اگر کسی در زندگی ریخت و پاش داشته باشد، در روز قیامت زیر دود جهنم قرار می گیرد و در  حرارت جهنم می سوزد. در آنجا از طرف خداوند خطاب می شود که این زجرها برای این است که مترف بودی، تجمّل گرا بودی، ریخت و پاش داشتی، مصرفی بودی و بالاخره در زندگی تو خرج نبود بلکه برج بود. به همه شما عزیزان بگویم که در روز قیامت از خرج سـؤال نمی شود. در این دنیا خداوند متعال خرج را می دهد. ‌معنا ندارد خدا ما را خلق بکند و خرجمان را ندهد. اینکه مقبول نیست خدا روزی این پرنده ها را به طور کامل می دهد. ‌ولو در برف، ولو این پرنده در  صحرایی بدون دانه باشد، خدا روزی  کرم زیر زمین را می دهد. این کرم های زیر زمین از کجا ارتزاق می کنند؟‌ خدا هر که را خلق کرده خرجش را هم می دهد. لذا در مورد خرج و روزی به طور قطع یک نفر نیز پیدا نمی شود که  از گرسنگی بمیرد. پس آن چیزی که انسان را می میراند چیست؟‌ آن برج است. ریخت و پاش ولخرجی است. همه غم و غصه ها، دلهره ها، اضطراب خاطرها زیر سر همین برج است نه خرج. در دوران کنونی کسانی که ضعف عصب نداشته باشند، بسیار نادر هستند. این بیماری را که خداوند نداده است. خود انسان ها تهیه کرده اند. چرا؟ چون تجملات و زندگی چشم و هم چشمی آنان را کلافه کرده است. بسیاری از افراد یک دنیا غم و غصه، اضطراب خاطر و نگرانی دارند. چنین اشخاصی اصلاً شادی را بو نکرده اند. در حالی که اگر شادی را مجسم کنند، یک انسان می شود. پس این شادی کجا رفت؟ برج و تجمل گرائی آمد، شادی رفت و جای خود را به اسرافکاری داد. زندگی ساده زیستی رفت و به جای آن زندگی تجملی آمد. به دنبال رفتن زندگی ساده خیلی ارزشها نیز از بین رفت که از مهمترین آنها عفت و غیرت است. سفارش حضرت زهرا سلام الله علیها به ما چیست؟ زهرا می گوید: من ساده زندگی کردم، نمی خواهم مثل من باشید، نمی توانید، اما از من در زندگی سرمشق بگیرید. مرا راهنمای خودتان قرار دهید. آیا به  راستی و عملاً  حضرت زهرا سلام الله علیها در اجتماع کنونی اسوه است؟ آیا واقعاً در خانه ها زهرا الگو است؟ زهرا ساده زیست است. شما لازم نیست به اندازه آن حضرت ساده زیست باشید، بلکه زندگی رفاهی داشته باشید. اما از زندگی چشم و هم چشمی و تجملی پرهیز کنید.

زندگی تجمل گرایی با نشاط  یک جا جمع نمی شود. نشاط ضد تجمّل گرایی است. فقر عمومی الان اجتماع را فرا گرفته است. این فقر عمومی از کجا پیدا شده؟ آیا  از خرج کردن است؟ نه! از برج به وجود آمده است. از زندگی مصرفی و زندگی چشم و هم چشمی پدید آمده است. ساده زیستی الان در میان ما نیست. در حالی که به شما بگویم زندگی ساده زیستی توأم با نشاط است، توأم با محبّت است، توأم با یک زندگی منهای غم و غصه ،‌اضطراب خاطر و ‌نگرانی است. شما فکر نکنید زندگی ساده یعنی تحمّل فقر و بیچارگی،بلکه ساده زیستی یعنی یک زندگی تؤام با مهر و محبت و شور و نشاط، یعنی یک زندگی پر از نعمت. ما باید حضرت زهرا سلام الله علیها را  دوست داشته باشیم، از نظر دل تا سرحد عشق و از نظر زبان و شعار نیز محبت خود را ابراز کنیم. اما عمده از نظر عمل است که قرآن کریم می فرماید:«‌ولکم فی رسول الله اسوة حسنه لمن کان یرجوالله و الیوم الاخر »

یکی از صفات اولیای الهی، ساده زیستی آنان است. در اثر همین ساده زیستی است که از گذشته غم ندارند و از آینده نگران نیستند.

« الا ان اولیاء‌ الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون »

 زندگی تجملی و مصرفی بسیاری از انسان ها را کشته و روح معنویت را از آنان جدا کرده است و بالاخره یک دنیای پر از هم و غم برای جامعه باقی گذاشته است. اگر کسی خواهان نشاط و شادی است، اگر کسی زندگی منهای غم و غصه، دلهره و اضطراب خاطر می خواهد، هیچ چاره ای ندارد به غیر از اینکه باید زندگی ساده زیستی را برای خود برگزیند. و الا احدی نمی تواند مسئله را حل کند. حل مسئله به دست حضرت زهرا سلام الله علیها است. زهرای مرضیه می گوید من سرمشق تو در زندگی هستم. وقتی الگوی تو شدم، مشکلات تو حل می شود و یک زندگی منهای غم و غصه و گناه برای تو مهیّا می گردد. قرآن در آیات فراوانی می فرماید: این زندگی های چشم و هم چشمی منجر به گناهان بزرگ بزرگ می شود. به عنوان مثال در سوره واقعه می فرماید: «انهم کانوا قبل ذلک مترفین و کانوا یصرون علی الحنث العظیم»

یعنی اینها زیر دود جهنم، زیر حُرم جهنم با این زجرشان دست و پنجه نرم می کنند. چرا؟ چون زندگی تجملی داشتند. زندگی مصرفی داشتند. ساده زیست نبودند. لذا در اثر آن زندگی تجملی، گناه روی گناه برای آنها پیدا شد. «یصرون علی الحنث العظیم». نود درصد از گناهان زیر سر همین زندگی تجملی و زندگی چشم و هم چشمی و این ریخت و پاش ها است. صدای عقل و وجدان اخلاقی انسان ها فریاد می زند که ساده زیستی فوائد فراوانی دارد و زندگی تجملی غلط است.

 بنابر این من  از شما دو  تقاضا دارم به هر اندازه که می شود یکی عفاف و حجاب که مربوط به زنها است را رعایت کنید. یکی هم زندگی ساده داشته باشید. اگر عفت و حجاب و ساده زیستی در زندگی باشد، این زندگی مقدّس است و الا زندگی نا مقدّس  می شود و آلوده به گناه می گردد.

در مكتب قرآن ، انسانیت را ابتدا  تزكیه لازم است، سپس افشاندن بذر آموزش. در مقام تعیین این دو عامل ارزشمند قرآن ابتداتربیت را توصیه می نماید، تا تزكیه بر آن مقدور گردد.  تربیت نفس كه باید از خواستگاه ایجاد و جایگاه تولد مهیای پاكی و عفاف گردد رسالتش به عهده اولینمربی حیات یعنیeاست. وجود ناتوانی به امانت به وی سپرده می شود تا به حول و قوه الهی وی را صاحب توان وقدرت نماید. (الله الذی خلقكم من ضعف ثم جعل من بعد ضعف قوه) این توانمندی می تواند در مسیر هدایت یا ضلالت باشد و زن بیشترین نقش را در استقرار هر یك از دو مسیر فوق در تكامل شخصیت انسان دارد. همراهی تعلیم و تربیت با تزكیه نفس، سازنده انسانی است والا یعنی همان انسان صاحبعلم و تقوا.

دامن مادر اولین كلاس درس و بهترین محل تربیت كودك است، خانواده نخستین جایگاه آموزش و پرورش او است. ظهور و بروز استعدادهای زیستی، فكری  و عاطفی وی تحت شعاع این كانون قرار دارد و از گرمی وجود مادر نشأت گرفته و كمال می یابد، به نحوی كه آثار آن تا پایان حیات در جهان ماده و تداومش در نشئه روح باقی خواهد ماند.

زن پایه گذار وجود و حیات آدمی است، در پی ریزی اساس و ساختار شخصیت انسان، زن معماری نقش آفرین و هنرمندی چیره دست است. او با رفتار خود آینده طفل را رقم می زند و اینگونه است كه به معراج رفتن مرد از دامن زن میسر می گردد. ادیان اهلی حكما و دانشمندان در این امر اتفاق نظر دارند كهبشردرسایه تربیت صحیحبهسعادترسیده و یا در مسیر طوفان های صلالت و گمراهی در چنگال شقاوت گرفتار می آید و نیز متفق القولند كه آن بخش از تعلیم و تربیت كه به دوران كودكی و طفولیت فرد مربوط می شود از اهمیت بیشتری برخوردار است،به گونه ای كه دوران كودكی را پدر حیات آدمی دانسته اند.

در آموزشگاه بزرگ حیات نقش اول در تعیین ساختار شخصیت كودك برعهده مادر است. او محور عاطفی خانواده را در ید قدرت خویش دارد و محبتش سبب رشد عاطفی می گردد. حاصل این ویژگی و نقش پذیری كودك از افعال و اقوال مادر است، كه آینده او رامعنی می بخشد و از طریق تجلی صفات ثانویه می تواند، انسان هایی وارسته و زنان و مردانی بزرگ و با فضیلت به حیات اجتماعی و تاریخ بشری تقدیم و نقش مستقیم خود را در صحنه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایفا نماید؛ یا اینكه بر اساس مضامینی از نظر اسلام مطرود و بر اساس تقلید و تزریق فرهنگ بیگانگان و سرسپردگان كودك را از بدو تولد از دامن پر مهر و محبت خویش جدا نموده و با اشتغالاتی بی اساس و مبتذل و بدور از منزلت علمی و فرهنگی و شخصیتی زن، دختران و پسرانی بیمار گونه و انسانهایی با عقده های روانی و مشكلات اخلاقی، وابسته به فرهنگ غرب و شرق، بی ثبات، بی اراده و ... تحویل جامعه دهد.

امام خمینی (ره) در تحلیل جایگاه و منزلت زن در دوران رژیم منحوس پهلوی می فرماید:

مبتذل نمودن شغل مادر توسط اجانب در آن رژیم به منظور عدم تربیت صحیح فرزند، درست نشدن انسان مومن طالب شهادت، جدا كردن كودكان از دامن مادر و سپردن آنان به موسسات فاقد صلاحیت و افراد غیر رحیم و پیدایش عقده و فاسد بار آوردن آنان، به دور از تربیت انسانی است. رابطه دور شدن فرزند از مهر و محبت مادری با انحطاط و فساد جامعه توام است كه در جامعه اگر حرمت عاطفه شكسته شود، نظام اجتماعی آن جامعه تدریجاً متلاشی خواهد شد.

سخن گفتن از مسئولیت های خطیر زن در امر انسان سازی و سازندگی و یا تخریب جامعه و بلكه دنیا، مطلبی ساده نیست. ادراكی ژرف و اندیشه های توانا و بصیرت همه جانبه، قدرت دریافت و تحلیل آن را دارد تا آن مقاصد الهی و اهداف متعالی تحقق یابد.

.. و تو ای زن با همه اوصاف كریمانه و نفوذ ماهرانه خود و توانمندی عادلانه كه در استعدادهای بالقوه خویش داری، چگونه آن را تجلی می بخشی؟

آیا در انتظاری كه بدور از تلاش و پویش، به طور معجزه آسا، فطرت  پاكت در دامن عفیفت ظهور یابد و یا آنكه بدنبال كسب بینش و معرفت الهی هستی؟

آیا می دانی كه هنز مدیریت و تدبیر صحیح در گردش فضای معنوی خانواده به دست توست؟ تو هستی كه نقش پایداری و بقای خانه و خانواده را رقم زده و به دنبال آن محیط دنیا را از آلودگی ها و خبث و تشبثات شیطانی پاك و مصفا می نمایی . به خود آئیم و حیات انسان ها را مظهر تجلی نعم الهی و عفت و پاكدامنی، ایثار و فداكاری ، عطوفت، مهرورزی، و خلوص و شهامت و شجاعت گردانیم، تا بدین وسیله افتخار تربیتِ بزرگ مردان و بزرگ زنان تاریخ را داشته باشیم .   

 از اول تیر ماه هفته قوه قضاییه شروع شد این هفته بهانه ای شد تا به بررسی نظام حقوقی در مورد قضاوت زنان بپردازیم 

مقدمه:

    طبق اصل 163 قانون اساسي «صفات و شرايط قاضي، طبق موازين فقهي به وسيله قانون معين مي‌شود». در اجراي اصل فوق، قانون شرايط انتخاب قضات در ارديبهشت ماه 1361 به تصويب مجلس رسيد كه به موجب آن قضات بايد داراي شرايط زير باشند: ايمان، عدالت، تعهد عملي به موازين اسلامي، وفاداري به نظام جمهوري اسلامي ايران، طهارت مولد، تابعيت ايران و عدم اعتياد به مواد مخدر و دارا بودن اجتهاد يا اجازه قضا از سوي شوراي عالي قضايي. در صدر اين قانون آمده است: «قضات از ميان مردان واجد شرايط زير انتخاب مي شوند. ... » به موجب اين قانون اگر زني واجد همه شرايط مندرج در قانون باشد، نمي تواند قاضي شود. قانونگذار شرط مرد بودن براي قضاوت را با توجه به نظر مشهور يا شايد بتوان گفت نظر اجماعي فقهاي شيعه ـ كه زن نمي‌تواند عهده دار منصب قضا بشود ـ و به حكم اصل 163 ق . ا ـ كه مي‌بايست شرايط قاضي طبق موازين فقهي تعيين شود ـ مقرر كرده است. در اين مقاله مباني فقهي و دلايل و حكمت ممنوعيت اشتغال زن به  امر  قضا نقد و بـررسي مي گردد.

نظام حقوقي در مورد قضاوت زن :

الف) قضاوت زنان قبل از انقلاب اسلامي:

در قوانين قبل از انقلاب مرد بودن از شرايط قضاوت نبود. از ميان قوانين سالهاي 1302 تا 1348 نه در جهت اثباتي،  مرد بودن آمده است و نه در جهت نفي. زن بودن از جهات محروميت براي شغل قضا بيان شده است.

     البته با وجود نبودن منع براي قضاوت زنان تا قبل از سال 1348، زنان براي چنين منصبي داوطلب نمي‌شدند و در نظام قضايي، قاضي زن وجود نداشت. نخستين بار در سال 1348 ، پنج نفر زن براي منصب قضا انتخاب شدند.

ب) قضاوت زنان بعد از انقلاب اسلامي:

     پس از پيروزي انقلاب، با اين ديدگاه كه زنان شرعاً حق قضاوت ندارند، ابتدا استخدام قضات زن متوقف شد، سپس اقداماتي در جهت تبديل وضـع قضات زن صورت گرفت. هيأت موقت وزيـران در تاريخ 14/7/1358 تصويـب نامه اي بـــا نام «تصويب نامه دربـــــــاره تبديل رتـــبه قضايي بانوان به رتبـــه اداري » تصويب كرد[1]  كه در يكي از بندهاي آن آمده بود: «بانوان دارندگان پايه قضايي واجد شرايط مذكور در بندهاي ماده واحده مي‌توانند در دادگاه‌هاي مدني خاص و اداره سرپرستي صغار به عنوان مشاور خدمت نمايند و پايه قضايي خود را داشته باشند.»

     تحولي كه در وضعيت زنان صورت گرفت باعث شد برخي از آنها تا سطح دادياري ديوان عالي كشور يا معاون رئيس دادگستري انجام خدمت كنند.  برخي نيز به عنوان مستشار دادگاه تجديد نظر منصوب شده‌اند كه اين منصب، تحولي عظيم در وضع زنان و قضاوت آنها حاصل كرده چون مستشار دادگاه تجديد نظر، داراي حق رأي است.[2]

     ديدگاه هاي فقهي پيرامون قضاوت زن:

الف ) فقهاي اماميه :

     فقهاي اماميه عموماً مرد بودن را شرط احراز منصب قضا دانسته اند و زنان را مجاز به اشتغال به قضاوت نمي دانند.

     ــ شيخ طوسي در كتاب مبسوط مي گويد: يكي از شرايط قضاوت، مرد بودن است چرا كه به هيچ رو زن نمي‌تواند قاضي شود. وي به مخالفت برخي فقهاي عامه كه حكم به جواز قضاوت زن داده اند اشاره مي‌كند ولي قول به عدم جواز را صحيحتر مي‌داند.[3]

     ـ شيخ مفيد نيز در بيان شرايط قاضي، تصريح به مرد بودن نكرده و درباره عدم جواز براي قضاوت زن سخني نگفته است.[4]

     ـ علامه حلي در كتاب قواعد بصراحت مرد بودن را شرط قضاوت مي داند.[5]

     ـ محقق حلي در كتاب شرايع نيز ضمن اين كه يكــي از شرايـط اساسي قاضي را مــرد بودن

مي‌داند، بيان مي‌كند كه زن هر چند ساير شرايط قضاوت را داشته باشد، نمي‌تواند قاضي شود.[6]

     ـ مرحوم مقدس اردبيلي در اين مورد تاكيد كرده و نفي مطلق قضاوت زن را زير سؤال برده است و اين را معقول دانسته كه در اموري مربوط به زنان كه با شهادت زنان ثابت مي شود، زناني كه واجد شرايط قاضي هستند، حكم بدهـند، ولي در عين حال مي‌گويد : شرط ذكوريت در مواردي كه زن شايستگي آن را ندارد، روشن است ولي در مواردي كه چنين نباشد دليل روشني ارائه نشده كه زن مطلقاً حق قضاوت ندارد و اگر اجماع فقها تا اينجا را شامل مي شد، جاي بحث و ترديد نبود و اگر اجماع بدين گونه نباشد منع كلي مورد بحث و خدشه است، زيرا هيچ محذوريتي وجود ندارد كه يك زن ـ عارف به احكام قضايي كه تمام شرايط قضاوت را جز مرد بودن دارا مي‌باشد ــ در موردي كه طرفين نزاع هر دو زن باشند و شهادت دهندگان نيز زن باشند، بخواهد حل اختلاف كند. ايشان اصل اجماع را در شرط ذكوريت، انكار ننموده و صرفاً شمول آن را مورد ترديد قرار داده است[7]

     ـ صاحب جواهر: قضاوت، منصبي است كـــه مناسب  شأن زنان نيست،  زيـــرا  نشستن

با مردان و صدا را بلند كردن در ميان آنان ، براي ايشان شايسته نيست.[8]

     ـ فقيهان صاحب رساله و فتوا در زمان حاضر؛

     ـ آيت ا... صانعي با تأكيد بر اينكه اسلام از نظر شخصيتي در ده ها مورد شخصيت مساوي بين مرد و زن قائل شده است، مي افزايد: به نظر من ، اقرار زن ، قضاي او، مرجعيت و رهبري او همه پذيرفته شده و مسلم است.[9]

     ـ آيت ا... موسوي تبريزي: برخي ها كه معتقدند اسلام قضاوت زن را جايز نمي داند، به حديثي استناد مي كنند كه از امام صادق(ع) نقل شده است؛ «مواظب باشيد به حاكم جور مراجعه نكنيد ، بلكه به مرد  شيعه كه مقداري از احكام را مي فهمد رجوع كنيد و آن را در ميان خود قاضي قرار دهيد و من او را براي شما قاضي قرار دادم.» بايد گفت كلمه «رجل» در اصل حديث از باب غلبه است و نمي توان گفت صرف آوردن كلمه «رجل»، زنها از اين قانون مستثني هستند؛ عده اي معتقدند قضاوت نوعي سرپرستي است و زن را نبايد ولي و سرپرست قرار داد، اين استدلال نيز قابل ترديد است.[10]

     ب ) فقهاي اهل سنت :

     فقيهان اهل سنت در مورد شرط مرد بودن براي قضاوت اختلاف نظر دارند. بيشتر آنها زن را صالح براي قضاوت نمي دانند، برخي هم بطور مطلق قضاوت را براي زن جايز شمرده اند.

     ـ از محمد بن جرير طبري نقل شده است كه زن در همــه امور مي تواند قضــــاوت كند، چون مي تواند فتوا بدهد.[11]

     ـ در شرح المجله سليم رستم باز، نيز شرط مرد بودن براي قضاوت ذكر نشده است و در ماده 1794 آمده است كه مرد بودن براي قاضي شرط نيست.[12]

دلايل فقهي ممنوعيت قضاوت زن و نقد آن:

     الف ) دلايل نقلي : در اينجا بطور اجمال به دلايل نقلي فقها ـ قرآن ـ روايت ـ اجماع ـ كه رأي به عدم جواز قضاوت زنان داده اند ، اشاره مي كنيم.

1)                  قرآن : الف) آيه 34 سوره نساء:

 «الرجال قوامون علي النساء بما فضل ا... بعضكم 

علي بعض و بما انفقوا من اموالهم ...»؛

     در اين آيه تصريح شده كه مردان به دليل  برتـري و زيادتي كـه در بعضي از جهات نفساني 

و جسماني دارند و به دليل اينكه نفقه و تأمين معيشت در دست آنهاست بر زنان قيمومت دارند. همه مفسران «قوام» را به معناي قيم و صيغه مبالغه آن دانسته اند. در پاسخ بايد گفت: انصافاً استناد به اين آيه شريفه بر ممنوعيت قضاوت زن با طبيعت و وضـعيت خاص قضـاوت دوران حاضر نـمي‌تواند موجه باشد، و همانطور كه برخي از صاحب نظران از جمله علامه طباطبايي مي گويند بخوبي پيداست كه موضوع، مربوط به روابط زوجين و مسائل خانوادگي آنهاست و در اين آيه،  قرآن كريم در صدد بيان برتري مردان بر زنان در روابط اجتماعي نيست. در ضمن قيمومت مرد بر زن نمي تواند از وظيفه انفاق او ناشي شده باشد؛ يعني وظيفه انفاق مرد باعث ايجاد حق قيمومت مرد بر زن نيست. حداقل استناد به اين آيه نمي‌تواند نافي قضاوت زن باشد.[13]

   ب ) آيه 228 سوره بقره : «ــ و لهن مثل الذي عليهن بالمعروف و للرجال عليهن درجه و الله عزيز حكيم»

      اين آيه ضمن اشاره به اينكه زنان علاوه بر تكليفي كه بر عهده شان است، حقوقي نيز دارند مي‌گويد، ولي مردان را بر زنان درجه‌اي است يعني برتري و اختيارات بيشتر دارند. برخي اين آيه را دليل اين دانسته‌اند كه زن نمي تواند منصب قضاوت داشته باشد. روشن است كه واقعاً اين آيه نمي تواند دليلي بر عدم جواز قضاوت زن باشد زيرا در مقام بيان روابط زن و شوهر است، نه روابط اجتماعي، و وسعت اختيارات مرد را بيان مي كند، نه تصريح حق قضاوت را فقط براي او.

     2) روايات: الف) روايتي را صدوق در كتاب حضال از امام باقر(ع) نقل كرده كه حضرت فرمود«بر زنان ، اذان و اقامه و حضور در نماز جمعه و جماعت، عيادت مريض، شييع جنازه، و با صداي بلند ذكر لبيك گفتن (در حج) ، دويدن بين صفاو مروه ، لمس حجرالاسود و دخول در كعبه و ... و عهده دار شدن قضاوت و حكومت نيست.»[14]

     سياق و نحوه بيان اين روايت كه صحت آن نيز مورد ترديد است، صراحت در ممنوعيت قضاوت ندارد، بلكه سياق روايت در مقام رفع يك سلسله تكاليف و وجوب يا استحباب مؤكد برخي از زنان است، به گونه اي كه هيچ يك از فقيهان شيعه حكم بر حرمت حضور زنان در نماز جماعت و جمعه و ... نداده اند، بنابر اين به فرض صحت اين روايت نمي توان ، ممنوعيت و حرمت قضاوت زنان را از آن استنباط نمود.[15]

     ب ) مفيد از ابن عباس و او از پيامبر اكرم‌(ص) روايت كرده كه حضرت فرمود: «حوا از آدم خلق شده است و اگر آدم از حوا خلق مي شد، همانا طلاق در دست زنان بود و ... و ا گر حوا از كل آدم خلق مي شد حتماً زنان نيز مي توانستند مانند مردها قضاوت كنند.»[16]

     به نظر مي رسد مفاد و محتواي اين حديث بخوبي نشان مي دهد كه در صحت صدور آن از پيامبر(ص) جاي شك بسيار است.

     ج ) روايت منقول از ابــــي خديجه كه امام

صادق(ع) فرمودند: «اياكم ان يحاكم بعضكم بعضا الي اهل الجور، ولكن انظروا الي رجل منكم يعلم شيئاً من قضايا نا فاجعلوا بينكم فاني جعلته قاضيا فتحاكموا اليه...»[17]

     اين حديث از مراجعه به حكام جور منع كرده و فرموده است مردي را از ميان خود برگزينيد و من او را براي شما قاضي قرار دادم... .

      واضح است كه اين روايت در مقام بيان شرط قضاوت از حيث مرد يا زن بودن نيست، و  ذكر كلمه «رجل» از باب غلبه است نه به معناي ذكوريت و منظور اصلي آن نبردن شكايت پيش حكام جور است.

     د) روايتي از حضرت رسول (ص) :‌«رستگار نمي شوند جماعتي كه زني بر آنها حكومت كند يا سرپرستي آنها را زني بر عهده داشته باشد.»[18] به فرض پذيرفتن صحت اين حديث بايد گفت كه اصولاً قضاوت در نظام قضايي كنوني با همه ارزش و اهميت آن، اعمال ولايت محسوب نمي‌شود كه اجراي آن از سوي زنان بر مردان ممنوع باشد.[19]

     3)اجماع: معتبرترين دليل نقلي كه فقها براي ممنوعيت قضاوت زنان بر آن استناد كرده‌اند، اجماع است. بسياري از فقها هنگام بيان شرايط قاضي و مرد بودن، اين مسأله را بيان كرده اند كه فقها بر سر قضاوت زن اختلاف دارند و به اجماع آنها اشاره كرده و آن را پذيرفته اند.[20]

     نحوه بيان مرحوم مقدس اردبيلي در كتاب مجمع الفائده و البرهان كه قبلاً آن را نقل كرديم، مشعر بر عدم اطمينان وي به وجود اجماع بر منع مطلق قضاوت زنان است؛ زيرا وي گفته است: «ممنوعيت زنان از قضاوت مشهور است اگر مطلب، اجماعي باشد، بحثي نيست وگرنه ممنوعيت مطلق آنان از قضاوت جاي بحث دارد.»[21]

     قبل از بيان دلايل عقلي مخالفان قضاوت زن، به بيان جايگاه طرح مسأله مي پردازيم:

     «براي روشن شدن مطلب بايد بدانيم كه قضاوت مورد بحث، به دو معناست: يكي تصدي منصب قضاوت و ديگري فعل قضاوت ؛ مقتضاي معناي نخست، ولايت بر انجام عمل قضايي است و با عنوان منصب رسمي در تشكيلات قضايي و اداري كشور مطرح مي باشد. ولي قضاوت به معناي دوم ، صرفاً انجام عمل قضايي است؛ يعني فصل خصومت و حل مشكل مورد نزاع ميان دو نفر، كــه هر كس عالم بــر احكام شـرع باشد مي تواند  مشكل دو نفر را كه در مسأله اي شرعي بــه دليل جهل اختـلاف نموده اند، حل كند و راه حل اختلاف را به آنها نشان دهد. آنچه مورد اتفاق نظر فقهاست و ذكوريت را شرط دانسته اند ، همان معناي اول است و آنچه را محقق اردبيلي در مورد قضاوت زن پذيرفته اند معناي دوم مي باشد و اجماع فقها را در مورد معناي دوم قضاوت براي زن مشكل دانسته اند.»[22]     ب ) دلايل عقلي:

     آنچه از فقها و صاحب نظران به استناد آن  ممنوعيت قضاوت زنان را توجيه مي كنند، عبارت

 است از:

1)ناقص بودن و عدم اهليت زنان براي قضاوت :

     در نوشته هاي بسياري از فقيهان و عالمان ديني ـ شيعه و سني ـ با تعابير مختلف به ناقص بودن زن نسبت به مرد و در نتيجه عدم اهليت او براي تصدي چنين مقامي اشاره شده است. بعضي آن را بصراحت ذكر كرده و برخي اين نقص را تحت عنوان غلبه احساسات زنان بر تعقل آنها و فزوني تعقل مردان، بيان كرده اند؛ بطور مثال در كشف اللئام فاضل هندي آمده است كه : زن هر چند ساير شـرايط قضاوت را داشته باشد نمي‌تواند قاضي شود به خاطر اين كه روايــت‌هاي مختلف دلالت بر نقصان عقل و دين او دارند و شهادت دو نفر آنها معادل شهادت يك مرد است و نمي توانند براي مردان امام جماعت شوند.[23]

     شيخ طوسي در كتاب مبسوط مي گويد:‌«هيچ كس نمي تواند قاضي شود، مگر اينكه سه شرط را دارا باشد: علم، عدالت و كمال.[24]» و در مورد كمال مي گويد: «قاضي بايد از دو جهت كامل باشد: در خلقت و در احكام؛ كمال در خلقت يعني اينكه بينا باشد و كمال در احكام يعني بالغ، عاقل ، آزاد و مرد باشد و زن نمي تواند به هيچ وجه قاضي شود.»[25]

     علامه طباطبايي در نفسيرالميزان ذيل آيات مربوط به ارث از سوره نساء مي گويد: «از نظر اسلام، زن داراي شخصيت مساوي با شخصيت مرد در آزادي اراده و عمل از همه جهات مي‌باشد و با مرد تفاوتي ندارد مگر آنچه مقتضاي  وضع روحي او باشد. زن داراي حيات احساسي و مرد داراي حيات عقلاني است، زن از مناصب قضاوت و حكومت و جهاد، محروم شده است، زيرا اين سه از اموري هستند كه بايد مبتني بر تعقل باشند ، نه احساس.»[26]

ـ نقد نظريه نقصان و عدم اهليت:

     در اين رابطه مي‌توان گفت بدون ترديد تفاوت هايي در خلقت جسمي و روحي زن و مرد وجود دارد و همانطور كه در كلام متاخران آمده است، اين تفاوتها علي الاصول دليل نقص يكي و كمال ديگري نيست. ولي آيا  نقصان عقل و پايين بودن درجه فهم و شعور زن از نظر علمي ثابت شده است تا بتوان او را از صلاحيت فهم و تدبير در بعضي امور اجتماعي محروم دانست؟ چنانچه ديديم همه فقها اين را بيان كرده اند در حاليكه همين فقها بلوغ جسمي و فكري دختران را قبل از پسران مي دانند و از لحاظ سني دختر 9 ساله را بالغ و او را براي تصميم گيري در امور خود صالح مي دانند و در جرايم و خطاهاي ارتكابي نيز مانند يك مرد بزرگسال او را مسؤول و قابل مجازات مي دانند.»[27]

     همچنين آيا قوت احساسات و عواطف در زن تا آن حد است كه آن مقدار لازم از تعقل و تدبير او را در مسائل اجتماعي تحت الشعاع قرار دهد و از اعتبار بيندازد، به گونه اي كه خيلي از مشاغــل

اجتماعي را نتوانند عهده دار شود؟ حال آنكه تجربه جوامع بشري در قرون جديد نشان مي‌دهد كه در بسياري از مشاغل مهم بخصوص قضاوت، زنان بسياري كه تحصيلات لازم را فرا گرفته و صلاحيت اخلاقي مربوطه را داشته‌اند، توانسته اند موفقيت‌هاي زيادي كسب كنند و عملكردشان طوري نبوده كه بتوان گفت  به خاطر نقصان عقل و غلبه احساسات، از خود بي‌لياقتي نشان داده‌اند.» طبق آماري كه در سال 1370 در هلند گرفته شده است حدود 50% قضات در هلند زن هستند. و نمي‌توان گفت سيستم قضايي اين كشورها به خاطر وجود اين همه قاضي زن رو به ويراني و فساد است. .»[28]

2 - لزوم مستور بودن و عدم اختلاط با مردان :

     توجيه ديگري براي ممنوعيت قضاوت زن طبق نوشته هاي فقيهان اين است كه طبق روايات و مقررات اسلامي ، زنان بايد حتي الامكان خود را بپوشانند و خود را از نظر مردان دور نگه دارند و با مردان اختلاط و معاشرت نداشته باشند و چون قضاوت شغلي است كه لازمه اش حشر و نشر و اختلاط با مردان است، از اين رو بايد آن را بر زنان ممنوع كرد. [29]        

     آيه الله منتظري مي گويد: «از تتبع در آيات و روايات چنين بر مي آيد كه زن به خاطر ظرافت و احتمال وقوع در فتنه، شرعاً از او خواسته شده كـــه خود را در حجاب قــرار داده و مستور سازد و... و چون والي و قاضي ناگزير بايد در مجالس و محافل مردان حاضر شوند و با آنها هم سخن گفته شود و گاه در مقام محاجه بر آيند، پس شايسته نيست كــه زن اين مناصب را عهــده دار شود.»[30]

     در رابطه با اين نوع استدلال بايد گفت ضمن پذيرش اين نكته كه زن به هر حال مي تواند در معرض خطر و فريب و ايجاد مفسده واقع شود، اگر قرار باشد به اين توصيه عمل كرد، زنان نه تنهـــا از منصب قضاوت و ولايـت بلكه از اكثر

شغل ها بايد محروم شوند.[31]

3- سيره :

      دليل ديگري كه بر عدم جواز قضاوت زنان مورد استناد قرار مي‌گيرد، سيره مستمر از زمان پيامبر اكرم (ص) و ائمه معصومين (ع) بر ندادن سمت قضاوت به زنان مي‌باشد.

     آقاي علامه حسيني تهراني نيز در بحثي  مفصل در خصوص عدم جواز قضاوت زن مي‌گويد: «ترديـدي در تحقق سيره در اين مورد نيست؛ بدين معنا كه مسلمانان ـ از فقها ، علما، و حكام  شيعه و سني ـ از زمان پيامبر اكرم (ص) تا زمان حاضر به اين امر التزام داشتند كه زن را به امارت و قضاوت برنگزينند و اين امتناع اتفاقي نبوده، بلكه به خاطر استناد به سنت حضرت رسول‌(ص)  بوده است. در هيچ كجاي سنت يافت نمي شود كه زناني منصب قضاوت و ولايت داشته باشند، چون در تمام تاريخ مسلمانان از مسلمات شرعي بود كه زنان حق تصدي اين مناصب را ندارند.»[32]

4- اصل عدم جواز قضاوت زن يا اصل عدم مأذون بودن او

     شايد بتوان گفت مهمترين دليلي كه براي ممنوعيت زنان از قضاوت در نوشته هاي بسياري از فقيهان آمده و به عنوان دليل محكم از آن يــاد شده، اصل عدم است؛ يعني گفته مي شود قضاوت يكي از مناصب ولايي و الهي است و كسي مي تواند اين منصب را عهده دار شود كه به نحوي از سوي مقام ولايت و امامت مأذون در اين امرباشد. در رويه عملي پيامبر اكرم (ص) و امامان (ع) مواردي ديده شده كه به مردان حكم و اجازه قضاوت داده اند يا در تعبيرات عالي كه براي تصدي قضاوت از سوي افراد صالح و شايسته به كاربرده اند از لفظ مرد استفاده كرده اند و نامي از زن به ميان نيامده است و اين امر حداقل اين شك را ايجاد مي كند كه به زنان اجازه قضاوت داده نشده است و در مقام شك بايد اصل عدم را اجرا كرد.[33]

     از فقيهان معاصر آقاي موسوي اردبيلي پس از نقل ادله نقلي و عقلي در مورد ممنوعيت زن از قضاوت سرانجام مي‌گويد:‌«همه اين دلايل جاي خدشه و بحث و نظر دارند جز مسأله اقتضاي اصل كه نمي توان با آن كاري كرد و چون دليل عام و مطلق در جواز قضاوت كه شامل زنان و مردان بشود وجود ندارد، ناگزير بايد به اصول عمليه مراجعه كرد و پيداست كه مقتضاي اصل در اينجا عدم است.»[34]

ــ ارزيابي اصل عدم:

     مي توان گفت مهمترين و بي دردسرترين دليلي كه فقها با خيال راحت به آن تمسك جسته و به عدم جواز قضاوت زنان فتوا داده اند، همين اصل عدم است. آيا واقعاً اصل عدم اينقدر كارگشاست و بدون هيچ دغدغه اي مي توان به آن تكيه كرد و به استناد آن فتوا داد؟ برخي از فقيهان معاصر صاحب فتوا و رساله بدون توجه به اين اصل مستحكم، و با خدشه در ادله عقلي و نقلي ديگر، حكم به جواز قضاوت زن داده اند و جالب اين است كه زنان را نيز مشمول نصب عام يا اذن عام مندرج در روايت هاي وارده از ائمه اطهار (ع) مربوط بــه مراجعه به علما و فقها دانسته اند و معتقدند روايتي چون : الفقهاء امناء الرسول و ... عام است و اختصاص به مردان ندارد. در دوره غيبت امام عصر(عج) ، معيارها و ملاكهاي لازم براي قاضي شدن و قضاوت در روايات مربوطه و نيز در برخي از آيات قرآن تعيين شده است، هركس داراي اين ملاكها باشد علي الاصول مي تواند قاضي بشود. طبيعي است كه در حكومت مشروع و معتبر، هر كس بخواهد قضاوت كند بايد از سوي حكومت داراي ابلاغ و حكم باشد؛ بنابر اين مسأله اذن و نصب، بدان صورت كه در برخي نوشته هاي فقيهان است، مطرح نيست تا نسبت به تحقق آن در زن ترديد نماييم و اصل عدم را اجرا نماييم. بلكه هر زني هم كه داراي صفات و شرايط عمومي مربوط به قضاوت باشد، مي‌تواند از سوي حكومت، ابلاغ قضاوت دريافت نمايد و در قالب قوانين و مقررات موضوعه رسيدگي نموده و حكم صادر نمايد.

     گذشته از اين، چنان كه مي دانيم در نظام قضايي ما، قاضي بايد تا حدي از معلومات حقوقي برخوردار باشد. آموختن اين مقدار از معلومات حقوقي و فقهي، امروزه براي زنان همانند مردان امري طبيعي‌اسـت. زنــان فارغ‌التحصيل رشته هاي حقوقي و فقهي هم مانند مردان ، قدرت فهم مقررات و استنباط مسائل و كشف موضوعات را دارند و امروزه عملاً ورود آنها به جامعه و فعاليت‌‌هاي اجتماعي و شغل‌هايي چون وكالت ، قاضي تحقيق، قاضي اجراي احكام و ... مجاز شناخته شده است[35]

نتيجه گيري :

     حقيقت اين است كه استبعاد صلاحيت زنان براي قضاوت پيش از آنكه مولود دلايل نقلي و عقلي و ... باشد، به خاطر نوع نگرش آنها و نوع نگرشي كه سابقاً در مورد زن بوده است مي‌باشد  يا به اين جهت است كه برخي زن را فقط به عنوان يك همسر و مادر در خانه تصور مي كنند

و قبول قابليت هاي اجتماعي او براي اينگونه افراد سخت است.

     بدين ترتيب در اين نوع نگرش ، باز شدن پاي زن به جامعه و انجام كارهاي اجتماعي همواره خطر فريب خوردن و فريب دادن مردان و ايجاد محيط غير اخلاقي را در پي دارد. البته قبل از سال 1343 نيز ورود زنان به صحنه انتخابات و رأي دادن و كانديد شدن آنان ممنوع بود و هنگامي كه اين ممنوعيت برداشته شد، مقاومت‌ها و مخالفت هاي زيادي را برانگيخت ولي پس از مدتها اين مسأله جا افتاد و پس از انقلاب اسلامي زنان حق كانديد شدن براي مجلس شوراي اسلامي و مجلس خبرگان را پيدا كردند، حال آنكه حاضر شدن در مجلس قانونگذاري و دادن رأي به تصويب قانون جديد و رأي اعتماد به دولت و ... داراي اهميتي بيش از امر قضاوت و رسيدگي به يك پرونده ساده حقوقي است؛ چرا كه رأي دادن در مورد پرونده‌عاي حقوقي براساس همان قوانيني است كه در مجلس توسط نمايندگان تنظيم شده است. حضور در مجلس قانونگذاري كه اعمال شعبه‌اي از ولايت يعني تصميم‌گيري در امور مهم جامعه است، از امر قضاوت مهم تر مي باشد.

      اگر فقيهان روشن بين همه سونگر ، ابعاد مختلف اين قضيه ـ قضاوت زن ـ را مورد توجه قرار دهند و تحولات و واقعيات جامعه را بنگرند در اين فتواي سنتي ـ حكم به ممنوعيت قضاوت براي زنان ـ تجديد نظر خواهند كرد.

     البته درست است كه زن به خاطر داشتن ساختار روحي و لطيف بهتر است به امور منزل و فرزندان و‌... رسيدگي نمايد تا اينكه خود را درگير مسائل اجتماعي از جمله قضاوت نمايد، اما اين امر نبايد بدين معنا باشد كه قضاوت زنان ـ كه حداقل در برخي از موارد مثل محاكم خانوادگي مفيد هم هست ـ ممنوع و غير مجاز شمرده شود.

    فهرست منابع :

1-       بحثي پيرامون قضاوت زن، دكتر حسين مهرپور، مجله حقوقي شماره 13. سال 1377

2-       شرايع الاسلام في المسائل الحرام و الحلال ، زين الدين بن علي (شهيدثاني) ـ دارالكتب الاسلاميه ـ تهران ـ 1367

3-       شرح المجله ، سليم رستم باز

4-       جمع الفائده و البرهان في شرح ارشاد الاذهان، احمد مقدس اردبيلي، جلد 12

5-       كشف اللئام من القواعد الاحكام ، محمد بن حسن فاضل هندي ، قم ، النشر الاسلاميه ، 1416

6-       فقه القضاء ـ موسوي اردبيلي ، چاپ اول ـ قم ، النشر الاسلاميه ـ 1408 هـ.ق

7-       قضاوت زن از نگاه صاحبنظران ، توانا علمي ، روزنامه خراسان ، 22/6/79

8-       قوانين استخدامي مربوط به قضاوت ، سالهاي 1302 و 1306 و 1343 و 1347و 1348 در مجموعه قوانين سالهاي مزبور

9-       المبسوط في فقه الاماميه ، جلد 8، محمد بن حسن طوسي ـ تهران ، نشر صدوق، سال 1374 = 1417 ق

10-   مجله تحقيقات حقوقي، مقاله بحث پيرامون قضاوت زن ، دكتر حسين مهرپور ـ شماره 25 و 26 ـ سال 1377

11-   مجله دادرسي ـ شماره 2 ـ مقاله بررسي شايستگي زنان براي قضاوت ، محمد هادي معرفت ، سال 1379

12-   مفتاح الكرامته في شرح القواعد العلامه ، سيد محمدجواد حسيني عاملي، {بي جا} ، نشر، دارالاحياء {بي تا}

13-   المقنعه ، جلد 10 ،مفيد، محمد بن محمد ، تهران ، نشر صدوق ، سال 1374 = 1417 ق

الميزان في تفسير القرآن جلد

                                   فاطمه علیهاالسلام، راز آفرینش زن

                                         

منشور ملكوتى فاطمه علیهاالسلام را از ابعاد مختلف باید نگریست. معدود زنانى نامهاى خود را بر گذرگاه تاریخ حك كرده‏اند، اما اینان زنانى بوده‏اند كه یك شاخه از نهال وجودشان را به بارورى و تجلى نشسته‏اند. نام آسیه را دستهاى شهامتش حك كرده است و نام مریم را چشمهاى قداستش و حتى نام خدیجه را قلب رافتش. اما شخصیت فاطمه علیهاالسلام، منشورى چند بُعدى است كه با افق دیدهاى مختلف شایسته بذل توجه است.

فاطمه كسى است كه با نه سال زیستن همگام با على، در گام‏ گام على و لحظه ‏لحظه على، تنفس على و سرنوشت على تاثیرى جاودانه و ملموس گذارد.

فاطمه كسى است كه خستگى مجادله نابرابر على را با حرامیان از سرانگشتان قلبش بیرون مى‏كشد.

فاطمه التیام ‏بخش جگر دندان ‏خورده على علیه‏السلام است.

فاطمه كسى است كه صبر را در جان على مى‏ریزد و میوه حلم از چشمان او مى‏چیند.

فاطمه كسى است كه پاهاى على را در مقابل یتیم به لرزه مى‏افكند.

فاطمه اشك على است، قلب على است. در انتخاب مادر از میان دو زن، مهر فاطمه است كه در قلب على قضاوت مى‏كند.

فاطمه الهام ‏بخش وحدت در خانواده پراكنده اسلام است.

فاطمه بنیانگذار قیام حسین است. اوج طنین خروش حسین است، حسین در منا از حنجره مادر، فاطمه فریاد مى‏كشد.

فاطمه انگیزه غرورآمیز صبر حسین است، فاطمه حضور خدا در عاشوراست.

فاطمه یقظه حسین است، جذبه حسین است.

فاطمه رغبت ‏حسین براى لقاى معشوق است. در كربلا فاطمه است كه نوه‏ها را داماد مى‏كند. فاطمه است كه قلب دشمن را با دوست پیوند مى‏دهد.

فاطمه حلاوت شهادت است. حسین والى فاطمه است در كربلا و منادى اوست در عاشورا .

فاطمه قدرت گامهاى حسین است. جوهر فریاد حسین است. حسین، على‏اكبر را به یادواره فاطمه به میدان مى‏فرستد. در شهادت برادر، فاطمه است كه در قامت ‏حسین مى‏شكند. حسین تبلور فاطمه در عاشوراست. انى لا ارى الموت ... یادگار فاطمه است ‏بر قلب حسین. حسین فاطمه محض است و فاطمه، حسین محض و حسین بى ‏فاطمه ...

فاطمه و زینب

زینب، فاطمه كربلاست و تجلى فاطمه در زینب عاشوراست.

خلیفه تام فاطمه است. پیام فاطمه را مى‏خواند. حضور فاطمه را فریاد مى‏كشد.

در شام، فاطمه است كه بر ترحم، زهرخند مى‏زند و صدقه را خشم مى‏كند و بر پاى دشمنان  برادر، زنجیر لعن مى‏افكند. و همچنان كه جسارت را بر على تحمل كرده بود بر فرزندان خویش به جان مى‏خرد.

فاطمه و حسن

حسن بُعد دیگر منشور فاطمه است.

حسن بلوغ بردبارى فاطمه است. پاره‏هاى سرخ جگر فاطمه است كه بر طشت مى‏ریزد.

حسن در تداوم سكوت على و مظلومیت فاطمه است كه صبر مى‏كند.

حسن از مادر آموخته است كه چگونه تخم انقلاب بنشاند.

حسن «استعد لسفرك‏» را از دستهاى مادر به ارمغان گرفته است.

حسن خروش در مقابل پسران طلقا را طنین از فریاد مادر گرفته است.

حسن از مادر آموخته است كه حتى در دعا و استغفار هم «الجار ثم‏الدار» را در نظر داشته باشد.

 حسن به استدلال «امامتنا امانا من الفرقه‏» فاطمه است كه امام است و براى «نظاما للمله‏» است كه طاعت مى‏طلبد.

فاطمه افتخار محمد و نمونه اعلا و بارز دانشگاه محمد است.

محمد «انى بعثت لاتمم مكارم الاخلاق‏» را به دلگرمى فاطمه فریاد مى‏كشد.

فاطمه پاره جگر محمد، بضعه محمد است.

فاطمه برگ برنده محمد در مقابله با جاهلیت و سبعیت و كفر است.

فاطمه تنها كسى است كه پیامبر پس از هر جهاد طاقت ‏فرسا به دیدار او مى‏رود و خستگى را در عمق چشمان مهربان او گم مى‏كند.

فاطمه همان كسى است كه پیامبرش، برترین زن در آفرینش نام نهاده و به لقب عارفانه «ام ابیها» مفتخرش ساخته است.

به تحقیق مى‏توان گفت كه یكى از زیباترین، ملكوتى‏ترین، مقدس‏ترین و در عین حال دست ‏نیافتنى‏ترین و ناشناخته‏ترین رابطه‏ها، رابطه فاطمه با خداست.

«و عزتى و جلالى انى ما خلقت ‏سماء مبنیه ولا ارضا مدحیه ولا قمرا منیرا ولا شمسا مضیئه ولا فلكا یدور ولا بحرا یجرى ولا فلكا یسرى الا لاجلكم و محبتكم‏.»

وجود او بزرگترین و كافى‏ترین فلسفه آفرینش زن است همچنان كه وجود خاندان او بهانه خلق آفرینش.

براى او همین افتخار بس كه خداوند به پالایشش همت گماشته است و پاكى را در وجودش به ودیعت نهاده است.

انما یریدالله لیذهب عنكم‏الرجس اهل‏البیت و یطهركم تطهیرا.

او مظهر عطوفت‏ خداوند و سمبل رافت و مهر الهى است. مگر نه این كه در محشر مفتاح جنت در دستان مبارك فاطمه است و اذن دخول بهشت، رضایت و محبت اوست؟

"سید مهدى شجاعى"

اسلام كه به روح مسائل مى‏نگرد جواب مى‏دهد: خير، مردان فقط در محيط خانوادگى و در كادر قانون ازدواج و همراه با يك سلسله تعهدات سنگين مى‏توانند از زنان به عنوان همسران قانونى كامجويى كنند، اما در محيط اجتماع استفاده از زنان بيگانه ممنوع است.و زنان نيز از اينكه مردان را در خارج از كانون خانوادگى كامياب سازند به هر صورت و به هر شكل ممنوع مى‏باشند.

درست است كه صورت ظاهر مساله اين است كه زن چه بكند؟ پوشيده بيرون بيايد يا عريان؟ يعنى آن كس كه مساله به نام او عنوان مى‏شود زن است و احيانا مساله با لحن دلسوزانه‏اى طرح مى‏شود كه آيا بهتر است زن آزاد باشد يا محكوم و اسير و در حجاب؟ اما روح مساله و باطن مطلب چيز ديگر است و آن اينكه آيا مرد بايد در بهره‏كشى جنسى از زن، جز از جهت زنا، آزادى مطلق داشته باشد يا نه؟ يعنى آن كه در اين مساله ذى نفع است مرد است نه زن، و لااقل مرد از زن در اين مساله ذى‏نفع‏تر است.به قول ويل دورانت:

«دامنهاى كوتاه براى همه جهانيان بجز خياطان نعمتى است.» پس روح مساله، محدوديت كاميابيها به محيط خانوادگى و همسران مشروع، يا آزاد بودن كاميابيها و كشيده شدن آنها به محيط اجتماع است.اسلام طرفدار فرضيه اول است.

از نظر اسلام محدوديت كاميابيهاى جنسى به محيط خانوادگى و همسران مشروع، از جنبه روانى به بهداشت روانى اجتماع كمك مى‏كند، و از جنبه خانوادگى سبب تحكيم روابط افراد خانواده و برقرارى صميميت كامل بين زوجين مى‏گردد، و از جنبه اجتماعى موجب حفظ و استيفاى نيروى كار و فعاليت اجتماع مى‏گردد، و از نظر وضع زن در برابر مرد، سبب مى‏گردد كه ارزش زن در برابر مرد بالا رود.

فلسفه پوشش اسلامى به نظر ما چند چيز است.بعضى از آنها جنبه روانى دارد و بعضى جنبه خانه و خانوادگى، و بعضى ديگر جنبه اجتماعى، و بعضى مربوط است‏به بالا بردن احترام زن و جلوگيرى از ابتذال او.

حجاب در اسلام از يك مساله كلى‏تر و اساسى‏ترى ريشه مى‏گيرد و آن اين است كه اسلام مى‏خواهد انواع التذاذهاى جنسى، چه بصرى و لمسى و چه نوع ديگر، به محيط خانوادگى و در كادر ازدواج قانونى اختصاص يابد، اجتماع منحصرا براى كار و فعاليت‏باشد.بر خلاف سيستم غربى عصر حاضر كه كار و فعاليت را با لذتجوييهاى جنسى به هم مى‏آميزد اسلام مى‏خواهد اين دو محيط را كاملا از يكديگر تفكيك كند.

                                    

در منابع شیعه و سنی در زمینه شهادت حضرت زهرا علیهاالسلام مطالبی اعم از تاریخی و روایی ذکر شده است که در این مطلب اجمالا به آن می‌پردازیم.

سلیم بن قیس می‌گوید:

از ابن‌عباس شنیدم كه می‌گفت: چون بیماری حضرت فاطمه علیهاالسلام شدید شد، علی‌علیه السلام را طلبید و فرمود:

"وصیت می‌كنم تو را كه بعد از من با امامه دختر خواهر من زینب ازدواج کنی و تابوت مرا چنانچه ملائكه برای من وصف كردند، بسازی، و نگذاری احدی از دشمنان خدا در[تشییعٍ] جنازه من حاضر شوند.

پس همان روز فاطمه علیهاالسلام از دنیا رحلت كرد. از صدای گریه، مدینه به لرزه در آمد و مردم را دهشتی روی داد مانند روز وفات حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم."

پس ابوبكر و عمر به تعزیه حضرت علی علیه السلام آمدند و گفتند:

تا ما حاضر نشویم بر دختر رسول خدا نماز نگزار.

چون شب رسید، حضرت علی علیه السلام، عباس و فضل پسر او و مقداد و سلمان و ابوذر و عمّار را طلبید و بر جنازه حضرت فاطمه علیهاالسلام نماز گزارد و او را دفن نمود. چون صبح شد، مقداد به ابوبكر و عمر گفت:

ما دیشب فاطمه را دفن كردیم. عمر به ابوبكر گفت: نگفتیم چنین خواهند كرد؟ عباس گفت: فاطمه خود چنین وصیت كرده بود كه شما بر او نماز نخوانید. عمر گفت: شما كینه قدیم خود را هرگز ترك نمی‌كنید، والله كه می‌روم او را از قبر در آورم و بر او نماز می‌كنم. امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: به خدا سوگند اگر این کار را انجام دهی، شمشیر خود را از غلاف بكشم و در نیام نكنم تا تو را و جماعت بسیاری را به قتل رسانم. بعد از این، ایشان توطئه كردند كه علی علیه السلام را به قتل رسانند و گفتند: تا او را نكشیم ما به اهداف خود نمی‌رسیم. ابوبكر گفت: چه كسی این جرأت را می‌كند؟ عمر گفت: خالد بن ولید. پس او را طلبیدند و گفتند: می‌خواهیم تو را بر امر عظیمی بگماریم.

گفت: مرا بر هر کاری می‌خواهید بگمارید، اگرچه بر كشتن علی باشد. گفتند: از برای همین تو را طلبیدیم. خالد گفت: چه وقت او را به قتل برسانم؟ ابوبكر گفت: در وقت نماز در پهلوی او بایست، چون سلام نماز گوید گردن او را بزن. چون در آن وقت، اسماء بنت عمیس كه پیشتر همسر جعفر طیّار بود در خانه ابوبكر زندگی می‌كرد. بر توطئه ایشان مطلع شد، كنیزك خود را گفت: برو به خانه علی و فاطمه علیهاالسلام به دور خانه ایشان بگرد و این آیه را بخوان. " وَ جاءَ رَجُلُ مِن اَقصَا المَدینَةِ یَسعَی قَالَ یا مُوسَی اِنَّ المَلاَ یَاتَمِروُنَ بِکَ لِیَقتُلوکَ فَاخرُج اِنّی لَکَ مِنَ النّاصِحِین."(سوره قصص؛ آیه 20) چون كنیزك آمد و این آیه را خواند، علی علیه السلام فرمود: به خاتون خود بگو: خدا تو را رحمت كند، ایشان قدرت آن ندارند، اگر ایشان مرا بكشند چه كسی با ناكثان و قاسطان و مارقان قتال خواهد كرد. پس حضرت وضو ساخت و به مسجد رفت و مشغول نماز شد. خالد بن ولید آمد و در پهلوی آن حضرت ایستاد، پس ابوبكر در اثنای نمازش پشیمان شد، ترسید كه اگر علی علیه السلام شمشیر بكشد؛ اول او را بكشد، پس تشهدش را بسیار طول داد تا آن كه نزدیك شد تا آفتاب در آید، زیرا می‌ترسید كه اگر سلام بگوید خالد به گفته او عمل كند و فتنه‌ای بر پا شود، پس پیش از سلام نمازش گفت: ای خالد! مكن آنچه را گفته بودم، اگر بكنی تو را خواهم كشت.(كتاب سلیم بن قیس؛ ص 255/ احتجاج؛1/240) و این فتنه دفع شد.

همچنین شیخ صدوق روایت كرده است: چون از جانب حق تعالی خبر وفات آن سرور بانوان دو عالم دررسید، امّ ایمن را طلبید و- او معتمدترین زنان نزد آن بانو بود- فرمود:

ای امّ ایمن خبر وفاتم، به من رسیده، پس علی را برای من بطلب. چون حضرت امیرعلیه السلام حاضر شد، فرمود: ای پسر عمّ! تو را به انجام مواردی وصیّت می‌كنم. حضرت امیر علیه السلام فرمود: هر چه می‌خواهی بگو، فرمود:

وصیت‌های من اول آن است كه امامه دختر زینب را بعد از من به همسری برگزینی كه تربیت كننده فرزندان من باشد و برای ایشان در مهربانی همانند من است، و تابوتی برای من بساز مثل آنچه ملائكه برای من تصویر كردند و به من نشان دادند. حضرت فرمود: ای فاطمه به من بنما كه چگونه ایشان به تو نشان دادند؟ پس فاطمه علیهاالسلام روشی را كه ملائكه از جانب حق تعالی برای او وصف كرده بودند به آن حضرت نشان داد. پس فرمود: وصیت سوم من آن است كه در هر ساعت از شب و روز كه وفات نمایم، در همان ساعت مرا دفن كنی و تأخیر ننمایی، و نگذاری احدی از دشمنان خدا كه بر من ستم كرده‌اند، بر جنازه من حاضر شوند و بر من نماز خوانند. حضرت امیر علیه السلام فرمود: چنین خواهم كرد.

                            

پس آن بانوعلیهاالسلام در نیمه شب به ریاض جنّت انتقال یافت. حضرت علی علیه السلام در همان ساعت مشغول تجهیز و تكفین آن حضرت گردید. پس از آن كه از غسل و دفن فارغ شد، جنازه را بیرون آورده و جریدی از درخت خرما روشن كرده و با جنازه آن حضرت بیرون آمدند، تا آن كه در همان شب بر آن حضرت علیهاالسلام نماز گزارند و جسد مطهّرش را دفن كردند...(علل الشرایع؛185) علامه مجلسی می‌نویسد: در مدت زندگانی آن بانو علیهاالسلام بعد از پدر بزرگوارش، اختلاف نظر بسیاری میان خاصّه و عامّه می‌باشد، از شش ماه بیشتر و از چهل روز كمتر نگفته‌اند، و احادیث معتبر دلالت می‌كند بر آن كه بقای آن حضرت علیهاالسلام بعد از پیغمبر، هفتاد و پنج روز بوده است. ابوالفرج اصفهانی در كتاب مقاتل الطالبیین از حضرت امام محمّدباقر علیه السلام روایت كرده است: مدت بقای آن حضرت علیهاالسلام بعد از پدر خود؛ سه ماه بود.(مقاتل الطالبیّین؛49)

در روز وفات آن حضرت نیز اختلاف نظر بسیار است، اكثر علمای امامیه گفته‌اند در روز سوّم جمادی الاول واقع شد. همچنین در سن شریف حضرت فاطمه علیهاالسلام در وقت وفات، اختلاف نظر بسیار است، اكثر روایات معتبر دلالت می‌كند بر آن كه سن شریف آن بانو علیهاالسلام در آن وقت، هیجده سال بوده، و قول صحیح و مشهور میان علمای امامیه همین قول است.

در كتاب روضة الواعظین روایت كرده‌اند كه حضرت فاطمه علیهاالسلام را بیماری شدیدی عارض گردید و تا چهل روز ممتد شد، چون خبر وفات آن حضرت علیهاالسلام به او رسید امّ ایمن و اسماء بنت عمیس و حضرت امیرالمؤمنین‌علیه السلام را حاضر ساخت و گفت: ای پسرعمّ! از آسمان خبر فوت به من رسیده و من عازم سفر آخرتم، تو را وصیت می‌كنم به چیزی چند كه در خاطر دارم.

حضرت امیر علیه السلام فرمود: ای دختر رسول خدا آنچه خواهی وصیت كن. پس بر بالین آن حضرت نشست و هر كه در آن خانه بود بیرون كردند. پس ساعتی هر دو گریستند. حضرت علی علیه السلام سر فاطمه علیهاالسلام را مدتی به دامن گرفت و به سینه خود چسبانید و فرمود:

هر چه می‌خواهی وصیت كن، آنچه فرمایی به عمل می‌آورم و امر تو را بر امر خود اختیار می‌كنم. فاطمه علیهاالسلام فرمود: خدا تو را جزای خیر دهد ای پسرعمّ رسول خدا، وصیت می‌كنم تو را اول كه بعد از من امامه را به عقد خود درآوری. او برای فرزندان من مثل من است. پس فرمود: برای من تابوتی قرار ده، زیرا كه ملائكه را دیدم كه صورت تابوت برای من ساختند. پس فرمود: باز وصیّت می‌كنم تو را كه نگذاری كه یكی از آنها كه بر من ستم كرده و حقّ مرا غصب كردند بر جنازه من حاضر شوند، زیرا كه ایشان دشمن من و دشمن رسول خدایند، و نگذاری كه احدی از ایشان و نه از اتباع ایشان، بر من نماز بخوانند، و مرا در شب دفن كنی، در وقتی كه دیده‌ها در خواب باشد. (روضة الواعظین؛151)

در كشف الغمّه روایت كرده‌اند چون وفات حضرت فاطمه علیهاالسلام نزدیك شد، اسماء بنت عمیس را گفت: آبی بیاور كه من وضو بگیرم، پس وضو گرفت - به روایتی دیگر غسل كرد - و بوی خوش طلبیده و خود را خوشبو گردانید و جامه‌های نو طلبید، پوشید و فرمود:

ای اسماء! جبرئیل در وقت وفات پدرم از بهشت، چهل درهم كافور آورد، حضرت آن را سه قسمت كرد و یك بخش را از برای خود گذاشت و یكی را برای من و یكی را برای علی، آن كافور را بیاور كه مرا به آن حنوط كنند. چون كافور را آورد، فرمود: نزدیك سر من بگذار، پس رو به قبله خوابید و جامه‌ای بر روی خود كشید و فرمود: ای اسماء مدتی صبر كن، بعد از آن مرا صدا کن، اگر جواب نگویم، علی را طلب كن و بدان كه من به پدر خود ملحق گردیده‌ام.

اسماء ساعتی انتظار كشید، بعد از آن فاطمه علیهاالسلام را ندا كرد، صدایی نشنید، پس گفت: ای دختر مصطفی، ای دختر بهترین فرزندان آدم، ای دختر بهترین كسی كه بر روی زمین راه رفته است، ای دختر آن كسی كه در شب معراج به مرتبه قاب قوسین او ادنی رسیده است. چون جواب نشنید جامه را از روی مباركش برداشت، دید كه مرغ روحش به ریاض جنّت پرواز كرده است، پس بر روی آن حضرت افتاد و آن حضرت را می‌بوسید و می‌گفت: چون به خدمت حضرت رسول صلی الله علیه و آله می‌رسی. سلام اسماء بنت عمیس را به آن حضرت برسان.

در این حال امام حسن و امام حسین علیهماالسلام از در آمدند و گفتند: ای اسماء! چرا مادر ما در این وقت به خواب رفته است؟ اسماء گفت: مادر شما به خواب نرفته ولیكن به رحمت خداوندی واصل گردیده است، پس حضرت امام حسن علیه السلام خود را بر روی آن حضرت افكند و روی انورش را می‌بوسید و می‌گفت: ای مادر با من سخن بگو پیش از آن كه روحم از جسد مفارقت كند، و حضرت امام حسین علیه السلام بر پایش افتاد و می‌بوسید و می‌گفت: ای مادر بزرگوار! منم فرزند تو حسین. با من سخن بگو پیش از آن كه دلم شكافته شود و از دنیا مفارقت كنم.

پس اسماء گفت: ای دو جگر گوشه رسول خدا بروید و پدر بزرگوار خود را خبر كنید و وفات مادر خود را به او برسانید. پس ایشان بیرون رفتند، چون نزدیك مسجد رسیدند صدا به گریه بلند كردند، پس صحابه به استقبال ایشان دویدند و گفتند: سبب گریه شما چیست ای فرزندان رسول خدا؟ حق تعالی هرگز دیده شما را گریان نگرداند، مگر جای جدّ خود را خالی دیده‌اید و از شوق ملاقات او گریان گردیده‌اید؟ گفتند: مادر ما از دنیا مفارقت نمود. چون امیرالمؤمنین این خبر را شنید، فرمود: بعد از تو خود را به كه تسلی دهم. (كشف الغمة؛2/122)

چون این خبر در مدینه منتشر گردید، شیون از خانه‌های مدینه بلند شد، و مردم جمع شده بودند و گریه می‌كردند و انتظار بیرون آمدن پیکر حضرت را می‌كشیدند. پس ابوذر بیرون آمد و گفت: بیرون آوردن آن حضرت را به تأخیر انداختند، پس مردم متفرق شده، برگشتند. چون پاسی از شب گذشت و دیده‌ها به خواب رفت، جنازه را بیرون آوردند، امیرمؤمنان و حسن و حسین علیهم السلام و عمّار و مقداد و عقیل و زهیر و ابوذر و سلمان و بریده و گروهی از بنی‌هاشم و خوّاص آن حضرت، بر آن بانوعلیهاالسلام نمازگزاردند و در همان شب دفن كردند. حضرت علی علیه السلام بر دور قبر آن حضرت هفت قبر دیگر ساخت كه ندانند قبر آن بانو علیهاالسلام كدام است.

                                  

به روایتی دیگر چهل قبر دیگر را آب پاشیدند كه قبر آن حضرت مشخص نباشد و به روایت دیگر قبر آن حضرت را با زمین هموار كرد كه علامت قبر معلوم نباشد؛ این کارها برای آن بود كه موضع قبر آن حضرت را ندانند و بر قبر ایشان نماز نخوانند و خیال نبش قبر آن را به خاطر نگذرانند.(روضة الواعظین؛151) به این سبب در مورد محل قبر آن بانو علیهاالسلام اختلاف نظر واقع شده است: بعضی گفته‌اند در بقیع نزدیك قبور ائمه بقیع است و بعضی گفته‌اند میان قبر حضرت رسالت و منبر آن حضرت دفن شده است، زیرا كه حضرت فرمود: میان منبر و قبر من باغی از باغ‌های بهشت است و منبر من بر دری از درهای بهشت است. اصّح آن است كه آن حضرت را در خانه خود دفن كردند، چنانچه روایت صحیح بر آن دلالت می‌كند. ابن شهرآشوب و دیگران روایت كرده‌اند چون خواستند كه آن حضرت علیهاالسلام را در قبر گذارند، دو دست شبیه دست‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله از میان قبر پیدا شد، و آن حضرت را گرفت و به قبر برد.(مناقب ابن شهر آشوب؛ 3/414 با كمی اختلاف.)

مفضّل از حضرت صادق‌ علیه‌السلام سؤال نمود: فاطمه علیهاالسلام را چه كسی غسل داد؟ حضرت فرمود: امیرالمؤمنین علیه السلام غسل داد؛ زیرا كه فاطمه، صدیقه و معصومه بود، و معصوم را به غیر از معصوم غسل نمی‌دهد، چنانچه مریم را حضرت عیسی علیه السلام غسل داد.(علل الشرایع؛ ص184) از حضرت صادق علیه‌السلام پرسیدند: به چه سبب حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام، فاطمه علیهاالسلام را در شب دفن نمود؟ حضرت فرمود: برای آن كه فاطمه علیهاالسلام وصیّت كرده بود كه آن دو مرد اعرابی كه هرگز ایمان به خدا و رسول نیاورده بودند، بر او نماز نخوانند.(علل الشرایع؛ ص185) از حضرت علی علیه السلام. از علت دفن فاطمه علیهاالسلام در شب پرسیدند؟ فرمود: زیرا كه او خشمناك بود بر جماعتی و نمی‌خواست آنها بر جنازه او حاضر شوند، و حرام است بر كسی كه ولایت و محبّت آن جماعت را داشته باشد، كه بر احدی از فرزندان فاطمه نماز كند.(امالی شیخ صدوق؛ ص523)

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام روایت كرده است، هفت كس بر جنازه حضرت فاطمه علیهاالسلام نمازگزاردند: ابوذر، سلمان، مقداد، عمّاریاسر، خذیفه، عبدالله بن مسعود، و من امام ایشان بودم. (خصال؛361)

منبع:

بوی بهشت سوخته

برگزیده از كتاب جلاءالعیون علامه محمّدباقر مجلسی

اقتباس: علی لباف

از صفحه (60 تا 73)

زهرا عصاره عصمت است. زهرا، آیینه پاکی است. زهرا زلال کوثر است. ای همیشه جاری! ای بهار کوتاه! ای ترنم باران وحی! در شکوه مقام تو حیرانم که معنویت رشته‌های چادرت دست نیاز می‌آویزد و معرفت به غبار آستان خانه‌ات بوسه می‌زند. برهوت این دنیای خاکی شایان میزبانی چشمه سار همیشه جاری تو را نداشت. تو که در آیینه زخم‌ها و داغ‌ها و در هجران پدر غریبانه زیستی و در وداع شبانه‌ات با پهلویی شکسته، خانه گلین را به امید آغوش بهشتی پدر ترک گفتی...

وجود مبارك حضرت فاطمه علیهاالسلام تنها یك تفكر یا تصور یك حقیقت حیات بخش نیست. بلكه تجسمی عینی و زنده از بركت خداوند بر انسان است. اگر تا قبل از حضور ایشان در عالم خاكی انسان معناگرا مجبور بود گوشه‌هایی از نعمت یك زن مقدس را در اسطوره‌ها، الهه‌ها و افسانه‌ها جستجو كند یا متوسل به پاكدامنی حضرت مریم(ع) یا خردمندی آسیه و وفاداری سارا بشود، بعد از تجسم خاكی و عینی ایشان برای انسان كمال‌گرا یك الگوی زنده و جاوید پدید آمد و آن شخصیتی والا به نام «فاطمه» دختر رسول اكرم بود.

از این رو است كه فاطمه علیهاالسلام را ناموس و علت هستی می‌دانند. اگر فاطمه علیهااسلام پا به جهان فانی نگذاشته بود و خاك هبوط را به قدوم خود مبارك نمی‌كرد، دیگر برای پیروانش هدفی وجود نداشت تا برای آن به شهادت برسند و جهاد كنند. جهانیان با توسل به اوست كه توكل به احد را می‌آموزند و از نور هدایت ایشان است كه بركت زندگی دنیایی درك می‌شود.

بنابراین بی‌دلیل نیست كه بعد از درگذشت ملكوتی ایشان، بشریت، سرگشته به دنبال مرهمی است تا زخم نبود روح بخش ایشان در عالم فانی التیام یابد. از این روست كه هر چه انسان برای درك حضرت فاطمه علیهاالسلام تلاش می‌كند، بركت آن بر خودش می‌تابد و این اصل وجودی نعمت فاطمه علیهاالسلام در دنیا است.

امروز هم شاهد تلاش انسان‌های پاكی هستیم كه به دنبال معنویت فاطمه علیهاالسلام در رفتار روزمره خود هستند و با تذكره و یادمان‌هایی سعی دارند آوای خوش چشمه كوثر را در یادشان زنده نگه دارند تا در بهشت، حاضر در خدمت ایشان باشند.

رسول اكرم صلی الله علیه و آله روایت نموده‌اند كه خدای متعال فرمود:

ای احمد! اگر تو نبودی آسمان و زمین را نمی‌آفریدم و اگر علی نبود تو را نمی‌آفریدم و اگر فاطمه نبود، شما را نمی‌آفریدم.(یعنی شمایان رمز خلقتید)(1) از امام محمدباقر علیه السلام روایت شده است كه، ولادت حضرت زهرا علیهاالسلام پنج سال بعد از بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سن شریف آن بانو در هنگام وفات هیجده سال و هفتاد و پنج روز بود.(2)

راز دل‌ غمین‌ فاطمه علیهااسلام

"شما ای‌ مردم‌ بر پرتگاه‌ آتش‌ بودید و از فرط‌ ذلت‌ نزد دیگران، همچون‌ جرعه ‌آبی‌ در دست‌ تشنه‌ كامی‌ یا لقمه‌ای‌ در دست‌ گرسنه‌ای‌ و یا چون‌ آتشی‌ كه‌ شخص‌ مستعجلی‌ از آن‌ برگیرد. شما لگدكوب‌ و پایمال‌ بودید و از آب‌ متعفن‌ با سرگین‌ شتر می‌‌آشامیدید و از برگ‌های‌ خاك‌مال‌ و علف‌ بیابان‌ می‌خوردید. ذلیل‌ بودید و زبون‌ می‌زیستید و هر آن‌ مضطرب‌ بودید كه‌ مبادا از این‌ سوی‌ یا آن‌ سوی‌ به‌ شما هجوم‌ آورند و به‌ اسارتتان‌ ببرند. شما این‌ بودید تا خداوند به‌ دست‌ محمد صلی الله علیه و آله با همه‌ آنچه‌ بر او گذشت‌ رهایتان‌ كرد. چه‌ سختی‌ها كه‌ نكشید و چه‌ شكنجه‌ها كه‌ ندید.

هرگاه‌ شاخی‌ از شاخ‌های‌ شیطان‌ و گردنكشی‌ از یارانش‌ سر بر می‌داشت‌ و فتنه‌ای‌ از مشركان‌ به‌ خونخواری‌ دهان‌ می‌گشود، او برادرش‌ علی علیه السلام را در كام‌ آتش‌ رقصان‌ آن‌ و در گلوگاه‌ خطر می‌افكند و او‌ نیز، تا مغز دشمن‌ را نمی‌كوفت‌ و آتش‌ سركش‌ فتنه‌ را به‌ آب‌ شمشیرش‌ خاموش‌ نمی‌كرد، آرام‌ نمی‌گرفت. در همه‌ این‌ مدت، علی علیه السلام در راه‌ خدا سختی‌ می‌كشید و به‌ آب‌ و آتش‌ می‌‌زد. در كار خدا از جان‌ مایه‌ می‌‌گذارد و همواره‌ به‌ رسول‌ خدا نزدیك‌ بود. در میان‌ دوستان‌ و سربازان‌ خدا وقف‌ راه‌ خدا بود و مدام‌ خود را به‌ مشقت‌ می‌انداخت. در دریای‌ رنج‌ فرو می‌رفت‌ و هرگز در راه‌ خدا به‌ ملامت‌ مردم‌ وقعی‌ نمی‌نهاد و به‌ ستوه‌ نمی‌آمد.

ولی‌ شما چه؟ در تمام‌ آن‌ روزها، در رفاه‌ و عیش‌ بودید، خوش‌ می‌گذراندید و زندگی‌ می‌كردید و بی‌درد بودید. هرگاه‌ درگیری‌ و نبرد پیش‌ می‌آمد، خود را كنار می‌كشیدید و ما را تنها می‌گذاردید و از جنگ‌ می‌گریختید.

... به‌ كجا می‌روید؟ چه‌ می‌كنید؟ هنوز پیكر پیامبر تازه‌ است؛ آیا می‌گویید كه‌ محمد مُرد و همه‌ چیز تمام‌ شد؟ هرگز!

... هان‌ می‌بینم‌ كه‌ اینك‌ باز زمین‌گیر شده‌اید و دل‌ به‌ تن ‌آسایی‌ و راحت‌ طلبی‌ و دنیا خواهی‌ داده‌اید و قصد همیشه ‌ماندن‌ در دنیا كرده‌اید و كسی‌ را كه‌ به‌ قبض‌ و بسط‌ كار حكومت‌ سزاوارتر است، دور رانده‌اید و با راحتی‌ و عیاشی، خلوت‌ كرده‌اید.

... بدانید اگر همه‌ شما هم‌ كافر شوید و به‌ حق‌ پشت‌ كنید، خداوند همچنان‌ ستوده‌ است‌ و احتیاجی‌ به‌ شمایان‌ ندارد.

و بدانید آنچه‌ را كه‌ اینك‌ گفتم؛ گفتم، در حالی‌ كه‌ می‌دانستم‌ هرگز یاوری‌ نخواهید كرد. ولی‌ آنچه‌ گفتم‌ راز دل‌ غمین‌ من‌ بود كه‌ در سینه‌ جمع‌ شده‌ و دود حزن‌ و اندوه‌ من‌ بود كه‌ در دل‌ خسته‌ام‌ متراكم‌ شده‌ و آه‌ آتش ‌افروزی‌ كه‌ از سینه‌ دردمند من‌ شعله‌ كشیده؛ تنها خواستم‌ با شما حجت‌ را تمام‌ كرده‌ باشم."(3)

پی‌نوشت‌ها:

1- مستدرك سفینة البحار؛ 3/334 .

2- الكافی؛1/457.

3- از سخنرانی‌ تاریخی‌ حضرت‌ فاطمه‌ زهرا علیهالسلام در مسجدالنبی، ده‌ روز پس‌ از رحلت‌ پدر (برگرفته‌ از كتاب‌ "زندگانی‌ حضرت‌ فاطمه (س)"، نوشتهِ دكتر اسماعیل‌ حسینی).